|
Mae'r wybodaeth yma’n berthnasol ar gyfer Cymru, Lloegr yr Alban a Gogledd Iwerddon
Beth yw gwahaniaethu ar sail rhyw
Mae Deddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw 1975 yn gwneud gwahaniaethu yn erbyn rhywun ar sail eu rhyw yn anghyfreithlon. Gall gwahaniaethu ar sail rhyw fod yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol. Gall hefyd fod ar ffurf erledigaeth.
Gwasanaethu uniongyrchol ar sail rhyw
Mae trin rhywun yn llai ffafriol na rhywun o’r rhyw arall o dan yr un amgylchiadau oherwydd eu rhyw yn wahaniaethu uniongyrchol ar sail rhyw.
Mae enghreifftiau o wahaniaethu uniongyrchol ar sail rhyw yn cynnwys:-
- Gwrthod credyd i wraig briod heb lofnod ei gwr, tra nad oes angen i wr priod gael llofnod ei wraig
- Gwrthod derbyn cyflog menyw fel sail ar gyfer morgais oherwydd ei rhyw
- Mynediad am ddim i fenywod (neu ddynion) i glwb neu ddiodydd am ddim pan na roddir yr hawl yma i ddynion (neu fenywod) ar yr un pryd
- Hysbysebu swydd ‘gweinydd’, gan roi’r argraff bod y swydd yn agored i ddynion yn unig
- Gormesu rhywiol
- Diswyddo gweithwraig am ei bod yn feichiog (gweler y pennawd Lle mae gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon).
Gwahaniaethu anuniongyrchol ar sail rhyw
Ceir gwahaniaethu anuniongyrchol ble mae gan gyflogwr reol, polisi neu arfer sy'n gosod rhywun o dan anfantais oherwydd eu rhyw ac ni ellir cyfiawnhau hyn.
Mae enghreifftiau o wahaniaethu anuniongyrchol ar sail rhyw yn cynnwys:-
- Gofyn na ddylai fod gan weithiwr blant bach. Mae’r ganran o fenywod sydd â chyfrifoldeb dros blant bach yn llawer uwch nag o ddynion ac mae hyn hefyd yn anhebygol o fod yn ofyniad cyfiawn ar gyfer cyflogaeth (waeth beth fo eich rhyw)
- Diswyddo gweithwyr rhan-amser mewn cwmni lle mai menywod yw’r holl weithwyr rhan-amser. Gall hyn fod yn wahaniaethu uniongyrchol ar sail rhyw hefyd
- Darparwr morgeisi yn mynnu mai pobl sy’n gweithio’n llawn amser yn unig a all gael morgais. Mae hyn yn fwy tebygol o gael effaith syfrdanol ar fenywod nag ar ddynion, gan bod menywod yn fwy tebygol o weithio’n rhan-amser.
Erledigaeth
(Example box starts)
Rydw i wedi cwyno i fy rheolwr ynghylch y calendrau rhywiaethol y mae'r dynion yn eu harddangos yn y gwaith. Maen nhw wedi gorfod eu tynnu i lawr, ond nawr nid oes unrhyw un yn y swyddfa'n siarad â mi. Mae'n fy ypsetio i'n fawr iawn ac rwy'n credu ei fod yn fy ngwneud i'n sâl. A oes unrhyw beth arall y medraf ei wneud? Efallai ei fod yn erbyn y gyfraith i'ch erlid fel hyn. Mynnwch gyngor gan eich undeb llafur os oes un gennych, neu gan gynghorydd profiadol, er enghraifft, mewn CAB.
(Example box ends) Yn ôl y gyfraith, mae erledigaeth yn digwydd pan eich bod yn cael eich trin yn llai ffafriol o ganlyniad i gwyn, dod ag achos neu weithredu eich hawliau o dan ddeddfwriaeth gwahaniaethu ar sail rhyw. Mae yna erledigaeth hefyd ofyd os ydych yn cael eich trin yn llai ffafriol oherwydd eich bod wedi cefnogi rhywun arall wrth weithredu, er enghraifft, drwy fod yn lygad dyst mewn achos gwahaniaethu ar sail rhyw.
Nôl i’r Brig
Dyletswyddau Awdurdodau Cyhoeddus
Mae’n ddyletswydd ar awdurdodau cyhoeddus i gael gwared ar wahaniaethu ar sail rhyw a hyrwyddo cydraddoldeb rhwng y rhywiau.
Mae hyn yn golygu bod rhaid i awdurdodau cyhoeddus fel cynghorau lleol, ysgolion, ysbytai, yr heddlu ac adrannu’r llywodraeth sicrhau bod dynion a menywod yn derbyn gwasanaethau a fydd yn diwallu eu hanghenion yn well.
Am ragor o wybodaeth am ddyletswyddau awdurdodau cyhoeddus a gwahaniaethu ar sail rhyw, ewch i wefan y Comisiwn Cyfleoedd Cyfartal yn:  www.eoc.org.uk, neu yng Ngogledd Iwerddon, cliciwch ar www.equalityni.org.
Nôl i’r Brig
Lle mae gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon
Mae’n anghyfreithlon gwahaniaethu ar sail rhyw mewn:-
Cyflogaeth neu hyfforddiant
- Addysg
- Darpariaeth nwyddau neu wasanaethau, er enghraifft, materion ariannol, adloniant a thrafnidiaeth
- Llety
- Hysbysebion.
Cyflogaeth a hyfforddiant
(Example box starts)
Es i am brentisiaeth fel nyrs feithrinfa ond fe ddywedon nhw nad ydyn nhw'n cymryd dynion ifainc. Ydyn nhw'n medru gwneud hyn? Na. Mae'n anghyfreithlon i gwmni wahaniaethu yn erbyn dynion yn ogystal ag yn erbyn menywod. Mynnwch gyngor gan gynghorydd profiadol, er enghraifft yn eich CAB lleol.
(Example box ends) Mae’n anghyfreithlon i gyflogwr wahaniaethu ar sail rhyw. Caiff cyflogaeth ei ddiffinio fel cyflogaeth o dan gytundeb, sy’n cynnwys gweithwyr a phobl hunan-gyflogedig sydd â chytundeb i wneud gwaith yn bersonol. Mae gwahaniaethu mewn cyflogaeth hefyd yn cynnwys gwahaniaethu wrth recriwtio ac mewn hyfforddiant galwedigaethol.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â chyflogaeth a hunan-gyflogaeth, gweler Cytundebau cyflogaeth.
Deddf cyflog cyfartal 1970
Mae Deddf cyflog cyfartal 1970 yn rhoi’r hawl i berson gael ei d/thrin yn gyfartal o ran cyflog mewn cymhariaeth ag aelod o’r rhyw arall. Rhaid i’r bobl sy’n cael eu cymharu fod yn gweithio yn yr un lle neu’n gweithio mewn sefydliadau gwahanol i’r un cyflogwr. Byddai’n rhaid i fenyw sy’n credu ei bod yn dioddef gwahaniaethu ar sail rhyw ddangos ei bod wedi ei chyflogi:-
- mewn ‘gwaith tebyg’, hynny yw, yr un gwaith neu waith tebyg iawn i ddyn; neu
- mewn gwaith sydd yn cael ei ystyried yn gyfwerth â swydd dyn mewn astudiaeth gwerthusiad swydd; neu
- mewn swydd sy’n gyfwerth â swydd dyn o safbwynt, er enghraifft, ymdrech, sgiliau a gwneud penderfyniadau.
Beichiogrwydd, mamolaeth a chyflogaeth
(Example box starts)
Rwyf wedi bod yn feichiog ers pedwar mis a dydw i ddim am ddweud wrth y bos. Fe gollodd y fenyw ddiwethaf a oedd yn feichiog ei swydd oherwydd fe ddywedodd y cwmni mai cwmni bach ydoedd ac nad ydoedd yn medru fforddio talu am rywun yn ei lle tra ei bod ar gyfnod mamolaeth. Yn y cyfamser, rwy'n dal i drafod llwythi trwm ac yn ofn niweidio'r babi. Pa hawliau sydd gen i? Nid oes hawl gan eich cwmni i'ch diswyddo am eich bod yn feichiog. Mae hyn yn wahaniaethu ar sail rhyw yn awtomatig ac os cewch eich diswyddo fe fyddwch yn medru hawlio gerbron y tribiwnlys cyflogaeth a gellir talu iawndal i chi. Y peth pwysig yw eich bod yn cael cyngor cyn gynted â phosib. Os ydych yn aelod o undeb llafur, mynnwch gyngor ganddynt. Neu mynnwch gyngor gan gynghorydd profiadol, er enghraifft, yn eich CAB lleol.
(Example box ends) Mae diswyddo menyw am ei bod yn feichiog, neu am reswm sy'n gysylltiedig â chyfnod mamolaeth, yn wahaniaethu uniongyrchol ar sail rhyw. Gan mai’r fenyw yn unig a all fod yn feichiog, neu gymryd cyfnod mamolaeth, mae diswyddo ar sail beichiogrwydd yn cael ei ystyried fel gwahaniaethu ar sail rhyw yn awtomatig.
Gall menyw sydd wedi cael ei diswyddo oherwydd ei bod yn feichiog hawlio ei bod wedi cael ei diswyddo’n annheg hefyd, heb ystyried y cyfnod y bu’n gweithio i’r cyflogwr. Fodd bynnag, mae yna gyfyngu ar uchafswm yr iawndal y gellir ei wobrwyo am ddiswyddiad annheg ond does yna ddim cyfyngu ar gyfer iawndal am wahaniaethu ar sail rhyw. Dylai menyw sydd wedi cael ei diswyddo am ei bod yn feichiog, neu am reswm sy'n gysylltiedig â chyfnod mamolaeth, wneud honiad o wahaniaethu ar sail rhyw yn ogystal â diswyddiad annheg.
Am fwy o wybodaeth am Hawliau rhiant yn y gwaith, gweler Hawliau rhiant yn y gwaith.
Pobl Trawsrywiol
Mae’r gyfraith yn amddiffyn pobl drawsrywiol rhag gwahaniaethu ar sail rhyw mewn cyflogaeth a hyfforddiant galwedigaethol ac wrth ddarparu tai, nwyddau, cyfleusterau neu wasanaethau (ond nid addysg).
Mae’n anghyfreithlon gwahaniaethu yn erbyn pobl drawsrywiol sy’n bwriadu newid eu rhyw, sydd eisioes wedi newid eu rhyw neu sydd yn y broses o newid eu rhyw. Os ydych chi yn y sefyllfa yma a’ch bod yn cael eich trin yn llai ffafriol ar y sail yma, gallwch wneud honiad o wahaniaethu ar sail rhyw.
Pobl priod a phobl sydd mewn partneriaeth sifil
O safbwynt cyflogaeth, mae gwahaniaethu yn erbyn person o’r naill ryw am ei f/bod yn briod neu mewn partneriaeth sifil gofrestredig yn wahaniaethu ar sail rhyw. Does yna ddim darpariaeth sy’n cwmpasu gwahaniaethu yn erbyn person am ei f/bod yn ddi-briod, er efallai y byddai’n bosib dadlau hyn.
Addysg
(Example box starts)
Gwrthodwyd lle i fy merch yn yr ysgol a ddewisom. Fe ddywedodd y pennaeth mai dim ond llefydd i fechgyn oedd ar ôl. A yw ysgol yn medru cadw nifer penodol o lefydd ar gyfer bechgyn neu ferched? Na, mae'n anghyfreithlon i ysgol rhyw cymysg i wahaniaethu yn ei pholisïau derbyn. Ni ddylent wrthod mynediad i ddisgybl oherwydd ei rhyw. Mynnwch gyngor gan gynghorydd profiadol, er enghraifft, mewn CAB lleol.
(Example box ends) Mae’n anghyfreithlon i sefydliad addysgol cyhoeddus neu breifat wahaniaethu yn eu polisïau mynediad, oni bai mai sefydliad un rhyw ydyw. Er enghraifft, nid ddylai ysgol gymysg wrthod mynediad i ddisgybl ar sail rhyw, neu geisio cynnal cydbwysedd rhyw yn yr ysgol drwy gynnig mynediad i un rhyw a dim i’r llall pan fo lleoedd yn gyfyng.
Rhaid i ferch a bachgen gael yr un mynediad at Gwricwlwm yr ysgol, hynny yw, rhaid cynnig yr un opsiynau pwnc yn union iddynt a'r un faint o addysgu pwnc.
Mae’n anghyfreithlon i unrhyw sefydliad addysgol wahaniaethu yn y modd mae’n darparu gwasanaethau ar gyfer y disgyblion. Er enghraifft, dylai fod gan ddisgyblion ysgol yr un faint o fynediadi ymgynghoriad opsiynau cwrs a chyfarwyddyd gyrfa. Ni ddylai unrhyw gynghori a ddarperir fod yn wahaniaethol.
Nwyddau, cyfleusterau a gwasanaethau
Mae’n anghyfreithlon i unrhyw un sy’n darparu nwyddau, cyfleusterau neu wasanaethau i wahaniaethu ar sail rhyw drwy wrthod eu darparu, neu i wahaniaethu o ran y modd y maent yn cael eu darparu. Mae hefyd yn anghyfreithlon gwahaniaethu yn y ffordd yma yn erbyn pobl drawsrywiol neu yn erbyn menywod oherwydd eu beichiogrwydd neu famolaeth. Nid oes gwahaniaeth a yw'r nwyddau, gwasanaethau neu gyfleusterau yn cael eu darparu am dâl neu am ddim.
Gwasanaethau ariannol
Mae’n anghyfreithlon i ddarparwr gwasanaethau ariannol wahaniaethu drwy, er enghraifft, ofyn i wraig briod ddarparu gwarantydd ar gyfer benthyciad (oni bai y byddent yn gofyn i ddyn yn yr un sefyllfa i wneud hyn), mynnu fod yn rhaid i wraig briod sy’n ceisio benthyciad wneud cais ar y cyd gyda’i gwr (oni bai y gofynnir i bob ymgeisydd priod wneud hyn) neu osod amodau mwy llym pan fo merch yn gofyn am fenthyciad busnes na phan fyddai dyn yn gofyn am yr un benthyciad. Mae’n bosib ei bod hi’n gyfreithlon, fodd bynnag, i wahaniaethu pan yn darparu yswiriant (gweler y pennawd Pan nad yw gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon).
Tafarndai a chlybiau
Mae’n anghyfreithlon i dafarn wahaniaethu drwy, er enghraifft, wrthod rhoi diod i ferch mewn gwydr peint (oni bai y gweithredir yr un telerau ar gyfer dynion hefyd) neu i glwb wahaniaethu drwy gynnig mynediad am ddim i ferched yn unig. Fodd bynnag, mae’n bosib i wahaniaethiad fod yn gyfreithlon yn achos clybiau preifat. (gweler y pennawd Pan nad yw gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon).
Llety
Mae’n anghyfreithlon i berson neu gymdeithas sy’n gyfrifol am werthu neu osod adeiladau i wahaniaethu ar sail rhyw o ran amodau cynnig yr eiddo. Mae’n anghyfreithlon i wananiaethu o ran triniaeth y bobl sydd wedi eu rhestru fel rai sydd angen llety, er enghraifft, ar restrau llety’r awdurdod lleol. Mae hefyd yn anghyfreithlon i wahaniaethu yn erbyn tenant unwaith y bydd yr eiddo wedi ei lenwi.
Mae yna rai meysydd llety lle nad yw gwahaniaethu yn anghyfreithlon (gweler y pennawd Pan nad yw gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon).
Hysbysebion
Mae’n anghyfreithlon i rywun gyhoeddi hysbyseb sy’n awgrymu bwriad i wahaniaethu ar sail rhyw. Er enghraifft, mae’n anghyfreithlon i glwb sy’n agored i’r cyhoedd hysbysebu mynediad am ddim ar gyfer menywod tra’n gorfodi dynion i dalu neu bod cyflogwr yn defnyddio ymadroddion sydd ag ystyr rhywiol yn yr hysbyseb, megis ‘crefftwr’, ‘rheolwraig’ neu ‘tasgmon’.
Nôl i’r Brig
Pan nad yw gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon
Mae yna nifer o sefyllfaoedd lle nad yw’n anghyfreithlon gwahaniaethu ar sail rhyw.
Elusennau
Nid yw’n anghyfreithlon i elusennau ddarparu buddion ar gyfer pobl o un rhyw yn unig, ar yr amod yr amlinellir hyn yng nghyfansoddiad neu reolau’r elusen.
Llety
Llety cymunedol
Nid yw’n anghyfreithlon i wahaniaethu ar sail rhyw person wrth ddarparu rhai mathau o lety cymunedol, er enghraifft, lloches i fenywod. Caiff llety cymunedol ei ddiffinio fel:-
- llety sy’n cynnwys ystafelloedd cysgu neu gyfleusterau cysgu a rennir a ddylai, am resymau preifatrwydd a gweddusrwydd, gael eu defnyddio gan un rhyw yn unig; a
- llety a ddylai gael ei ddefnyddio gan un rhyw oherwydd y cyfleusterau toiled ag ymolchi sydd ar gael.
Eithriad ‘tai llai’:-
Nid yw’n anghyfreithlon i wahanaiethu ar sail rhyw person mewn ‘ty llai’ neu ar gyfer is-osod llety lle:-
- mae’r perchennog neu berthynas agos yn byw yno hefyd; a
- bod yna lety a rennir gyda phobl eraill sy’n byw yno;
- nad oes yna lety ar gyfer mwy na dau deulu fel arfer yn ychwanegol at deulu’r perchennog, neu chwe pherson yn ychwanegol i’r perchennog.
Yswiriant
Nid yw’n anghyfreithlon i gwmni yswiriant wahaniaethu ar sail rhyw person pan fo’r cwmni’n asesu risg, ar yr amod fod y cwmni yn medru dangos ei fod:-
- yn medru darparu gwybodaeth i gyfiawnhau’r gwahaniaethu; ac
- y cafwyd y wybodaeth o ffynhonnell ddibynadwy; a
- bod y gwahaniaethu yn rhesymol o ystyried y wybodaeth sydd ar gael.
Enghreifftiau o wahaniaethu cyfreithlon fyddai:-
- Mewn achos o yswiriant bywyd, mae gan fenywod a dynion wahanol ddisgwyliadau o ran hyd bywyd ac oherwydd hynny gellir codi cyfraddau gwahanol
- Yn achos yswiriant teithio, gellir gwrthod rhoi yswiriant i ferch sy’n feichiog ar y sail na ystyrir hi’n ddigon iach i deithio.
Clybiau preifat
Nid yw’n anghyfreithlon i glwb aelodau preifat dilys wahaniaethu ar sail rhyw person yn y modd y maent yn trin eu haelodau. Mae clwb aelodau preifat mewn egwyddor, ond hefyd yn ymarferol, yn gweithredu system o gynnig ac eilio aelodau newydd, ac yn dilyn hyn, caiff yr enwebiadau eu hystyried gan bwyllgor y clwb. Enghreifftiau o’r clybiau yma yw clybiau gweithwyr, clybiau golff a bowlio, a chlybiau boneddigion. Am wybodaeth ynglyn â gwahaniaethu mewn clybiau eraill a thafarndai (gweler y pennawd Pan nad yw gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon).
Nid yw’n anghyfreithlon i glwb gynnig gwahanol fathau o aelodaeth sy’n gyfyngedig i un rhyw yn unig. Enghraifft o hyn fyddai clwb sy’n cynnig aelodaeth ‘llawn’ i ddynion, gyda hawliau pleidleisio llawn a breintiau eraill, ac aelodaeth ‘ohebol’ i fenywod, gyda hawliau mwy cyfyng. Fodd bynnag, mae’n bosib y byddai modd dadlau y dylid diwygio cyfansoddiad y clwb er mwyn dod ar gwahaniaethu hyn i ben. Mae’n bosib bydd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn medru eich helpu os ydych yn ceisio sicrhau newid (gweler y pennawd Ffynonellau cymorth).
Cyflogaeth mewn clybiau preifat
Nid yw clybiau preifat yn medru gwahaniaethu yn erbyn gweithwyr ar sail rhyw. Cânt eu hamddiffyn gan ddeddfwriaeth gwahaniaethu ar sail rhyw a chyflog cyfartal mewn perthynas â chyflogaeth a chyflog cyfartal (gweler y pennawd Lle mae gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon).
Chwaraeon
Nid yw’n anghyfreithiol cyfyngu cyfraniad mewn rhai digwyddiadau chwaraeon, ar yr amod bod cryfder corfforol, stamina a chorff yn bwysig i’r gêm benodol, er enghraifft, lle byddai menyw o dan anfatais cystadleuol i ddyn.
Ni fyddai’n anghyfreithlon gwahaniaethu ar sail rhyw mewn sefyllfaoedd lle mae’n bosib y byddai aelod o un rhyw yn gwrthwynebu i gyffyrddiad corfforol gyda pherson o’r rhyw arall. Er enghraifft, mae’n gyfreithlon i ddosbarth hunan-amddiffyn gyfyngu ei hun i gyfranwyr benywaidd yn unig.
Nid yw’n anghyfreithlon i glwb chwaraeon preifat dilys wahaniaethu ar sail rhyw (gweler y pennawd Pan nad yw gwahaniaethu ar sail rhyw yn anghyfreithlon).
Nôl i’r Brig
Gwahaniaethu positif
Nid yw’r gyfraith yn erbyn gwahaniaethu ar sail rhyw yn caniatau gwahaniaethu positif o blaid un rhyw. Er enghraifft, mae’n anghyfreithlon i wahaniaethu o blaid merch wrth recriwtio neu ddyrchafu ar y sail bod merched wedi eu heffeithio’n sylweddol gan wahaniaethu yn y gorffennol. Fodd bynnag, caniateir gweithredu positif (gweler isod).
Nôl i’r Brig
Gweithredu positif
Mae’r gyfraith yn erbyn gwahaniaethu ar sail rhyw yn caniatau gweithredu positif o blaid un rhyw, yn enwedig mewn hyfforddiant a hysbysebu. Mae gweithredu positif yn anelu at wneud yn iawn am effeithiau blaenorol cyfleoedd anghyfartal trwy annog y rhyw lleiaf amlwg heb wahaniaethu’n weithredol yn erbyn y rhyw mwyaf amlwg. Dyma enghreifftiau o weithredu positif:-
- gall asiantaeth hyfforddi ddefnyddio gweithredu positif os ymddengys fod ychydig bobl neu ddim pobl o gwbl o un rhyw wedi bod yn gysylltiedig â gwaith penodol dros y deuddeg mis diwethaf
- gall cyflogwr sydd ag ychydig iawn, neu ddim gweithwyr o un rhyw yn gysylltiedig â swydd benodol, neu mewn swyddi rheoli, ddefnyddio gweithredu positif i ddarparu hyfforddiant ar gyfer y swydd hynny i weithwyr y rhyw lleiaf amlwg yn unig
- mae hawl gan undeb llafur neu blaid wleidyddol ddefnyddio gweithredu positif i sicrhau y cynrychiolir y ddau ryw ar bob lefel o’r gymdeithas. Gall undeb llafur, er enghraifft, gadw seddau ar bwyllgor i un rhyw os teimlir nad yw’n cael ei gynrychioli’n ddigonol.
Nôl i’r Brig
Cymryd camau ynglyn â gwahaniaethu ar sail rhyw
Pan yn cymryd camau ynglyn â gwahaniaethu ar sail rhyw, nid oes yn rhaid i chi ddangos fod yna fwriad i wahaniaethu yn eich herbyn. Mae ond yn angenrheidiol dangos bod gwahaniaethu wedi digwydd.
Pan yn gweithredu yn erbyn gwahaniaethu ar sail rhyw o dan ddeddfwriaeth, fel arfer bydd yn rhaid dwyn cymhariaeth rhwng sut mae menyw wedi cael ei thrin a sut mae dyn wedi cael ei drin. Fodd bynnag, os nad yw menyw yn medru andabod dyn sy’n cael ei drin, neu sydd wedi cael ei drin, yn fwy ffafriol, gall gymryd achos os yw’n medru dangos y byddai dyn yn cael ei drin yn fwy ffafriol.
Rhywioldeb
Nid yw’r gyfraith ar wahaniaethu ar sail rhyw yn cynnwys gwahaniaethu oherwydd eich rhywioldeb. Mae yna gyfraith ar wahân sy'n eich amddiffyn chi rhag gwahaniaethu oherwydd eich rhywioldeb.
Yng Nghymru, Lloegr a'r Alban, am fwy o wybodaeth ynglyn â gwahaniaethu oherwydd rhywioldeb, gweler Can I be treated unfairly because of my sexuality? yn y Taflenni Ffeithiau ar Wahaniaethu.
Os ydych yn credu bod rhywun wedi gwahaniaethu yn eich erbyn oherwydd eich rhywioldeb, dylech gysylltu â chynghorydd profiadol, er enghraifft Canolfan Cyngor ar Bopeth. I chwilio am fanylion am eich CAB agosaf, gan gynnwys y rheiny sy’n medru cynnig cyngor drwy'r ebost, cliciwch ar CAB agosaf.
Pobl trawsrywiol
Mae’r gyfraith yn amddiffyn pobl trawsrywiol rhag gwahaniaethu ar sail rhyw mewn cyflogaeth a hyfforddiant galwedigaethol. Nid yw’n darparu amddiffyniad yn erbyn gwahaniaethu ar sail rhyw mewn addysg nac yn narpariaeth llety, nwyddau neu wasanaethau.
Mewn cyflogaeth a hyfforddiant galwedigaethol, mae’n anghyfreithlon i wahaniaethu yn erbyn pobl trawsrywiol sy’n bwriadu newid eu rhyw, sydd eisioes wedi newid eu rhyw neu sydd yn y broses o newid eu rhyw. Os ydych chi yn y sefyllfa yma a’ch bod yn cael eich trin yn llai ffafriol gan gyflogwr neu gorff hyfforddi galwedigaethol ar y sail yma, gallwch wneud honiad o wahaniaethu ar sail rhyw.
Dulliau gweithredu
Os ydych chi’n credu eich bod wedi dioddef gwahaniaethu ar sail rhyw, mae yna nifer o ddulliau gweithredu y medrwch eu dilyn. Mae'r rhain yn cynnwys:-
- Cymryd achos annibynnol eich hun o dan Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw; a/neu
- Trafod gyda’r person neu’r corff sy’n gwahaniaethu yn eich herbyn; a/neu
- Defnyddio trefn achwyniad iawn; a/neu
- Cymryd camau cyfreithiol nad ydynt yn gysylltiedig â’r Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw: a/neu
- Rhoi’r manylion i’r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (gweler y pennawd Ffynonellau cymorth).
Os ydych yn gyflogedig yng Nghymru, Lloegr neu'r Alban, ac yn meddwl eich bod wedi dioddef gwahaniaethu ar sail rhyw yn y gwaith, mae'n rhaid i chi godi achwyniad ysgrifenedig gyda'ch cyflogwr cyn y gallwch ddwyn achos gerbron tribiwnlys cyflogaeth (am fwy o wybodaeth gweler Delio gydag achwyniadau, diswyddo a chamau disgyblu yn y gwaith).
Mae unrhyw gamau yn debygol o fod yn gymhleth, ac fe allai olygu cyfwynebiad neu achos llys. Os ydych yn ystyried gweithredu dylech gysylltu â chynghorydd profiadol, er enghraifft, Canolfan Cynghori. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy’n gallu rhoi cyngor drwy'r ebost, cliciwch ar CAB agosaf.
Achosion yn ymwneud ag addysg
Rydych chi'n medru cwyno ynghylch gwahaniaethu gan ysgol, coleg neu Awdurdod Addysg Lleol yn eich llys sirol lleol. Ond, os ydych chi am wneud hyn, mae yna rai camau penodol y mae'n rhaid i chi eu dilyn.
Os ydych yn cwyno am un o ysgolion y wladwriaeth, mae'n rhaid i chi ddweud wrth adran berthnasol y llywodraeth (gweler isod) eich bod yn cymryd camau yn y llys. Rhaid i chi wneud hyn cyn cymryd camau yn y llys, a rhaid i chi wneud hyn o fewn chwe mis i'r dyddiad y digwyddodd y gwahaniaethu am y tro cyntaf. Rhaid i chi ddechrau camau yn y llys o fewn chwe mis i'r dyddiad y dywedoch wrth adran y llywodraeth eich bod yn gwneud hyn.
Os ydych chi am gwyno ynghylch ysgol breifat, dylech gael cyngor gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn gyntaf – gweler y pennawd Ffynonellau Cymorth.
Cymru a Lloegr
The Secretary of State
Department for Children, School and Families (DCSF)
Equality Legislation Team
Equality and Diversity Unit
Level 1E
Caxton House
Tothill Street
London
SW1H 9NA
Email: judithbailey@dcsf.gsi.gov.uk
Website: www.dcsf.gov.uk
Os yw’r gwyn yn ymwneud ag ysgol yng Nghymru, yn ogystal â dweud wrth yr Ysgrifennydd Gwladol yn y DCSF, efallai hefyd y byddai’n ddefnyddiol cysylltu â Llywodraeth Cynulliad Cymru. Dyma’r manylion cyswllt:
Hyrwyddwr Cydraddoldeb
Yr Adran Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau
Llywodraeth Cynulliad Cymru
Craidd y Gogledd, CP2
Parc Cathays
Caerdydd
CF14 2QP
Ffôn: 029 2082 5822
Yr Alban
Minister for Education
Scottish Government
Education Department
Victoria Quay
Edinburgh
EH6 6QQ
Ffôn: 0131 556 8400
Ebost: ceu@scotland.gov.uk
Gwefan: www.scotland.gov.uk
Gogledd Iwerddon
Permanent Under-Secretary of State
Department of Education
Rathgael House
Balloo Road
Bangor
BT19 2PR
Ffôn: 028 9127 9000
Ffacs: 028 9127 9779
Gwefan: www.deni.gov.uk
Mathau eraill o wahaniaethu
Yn ogystal â gwahaniaethu ar sail rhyw, efallai hefyd eich bod yn cael eich trin yn annheg am resymau eraill, oherwydd:
- eich hil, tarddiad ethnig neu genedligrwydd
- rydych yn lesbiaidd neu'n hoyw
- rydych yn anabl
- eich oed
- eich crefydd.
Er enghraifft, rydych yn fenyw ddu ac wedi cael eich diswyddo am eich bod yn feichiog. Efallai y byddwch yn medru honni gwahaniaethu ar sail hil yn ogystal â gwahaniaethu ar sail rhyw. Os ydych yn credu eich bod wedi cael eich trin yn annheg am eich bod yn ddu ac am eich bod yn fenyw, gwnewch yn siŵr eich bod yn codi'r ddau fater os ydych yn cwyno.
Am fwy o wybodaeth ynghylch gwahaniaethu ar sail hil, gweler Cymryd camau yn erbyn gwahaniaethu ar sail hil.
Am fwy o wybodaeth ynghylch gwahaniaethu ar sail anabledd, gweler Gwahaniaethu ar sail anabledd.
Am fwy o wybodaeth ynghylch gwahaniaethu yn y gwaith oherwydd eich oed, gweler Gwahaniaethu ar sail oed yn y gwaith.
Yng Nghymru, Lloegr a'r Alban, am fwy o wybodaeth ynghylch gwahaniaethu am eich bod yn lesbiaidd, yn hoyw neu'n ddeurywiol, gweler Can I be treated unfairly because of my sexuality? yn y Taflenni ffeithiau ar Wahaniaethu.
Yng Nghymru, Lloegr a'r Alban, am fwy o wybodaeth ynghylch gwahaniaethu oherwydd crefydd neu gred, gweler Gwahaniaethu oherwydd crefydd neu gred, a Beth fedrai wneud os yw fy nghyflogwr yn fy nhrin yn annheg oherwydd fy nghrefydd neu gred yn y taflenni ffeithiau ar Wahaniaethu.
Yng Nghymru, Lloegr a'r Alban, am fwy o wybodaeth ynghylch gwahaniaethu yn y gwaith oherwydd eich hil, gweler What can I do if my employer treats me unfairly because of my race? yn y Taflenni ffeithiau ar Wahaniaethu.
Nôl i’r Brig
Ffynonellau cymorth
Y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (EHRC)
Mae'r EHRC yn cynnig cyngor rhad ac am ddim dros y ffôn i unrhyw un sydd wedi cael d/thrin yn annheg yn y gwaith ac sydd am wybod mwy am eu hawliau cyfreithiol, eu hopsiynau a'r camau y gallant eu cymryd - mae'r rhif ffôn wedi'i nodi isod.
Mae'r gwasanaeth hefyd yn gallu rhoi manylion cyfreithwyr sy'n brofiadol gydag achosion o wahaniaethu ar sail rhyw ac fe allai drefnu cynrychiolaeth.
Fe’ch cynghorir bob amser i gysylltu â’r corff perthnasol cyn dwyn achos o wahaniaethu ar sail rhyw. Dyma'r manylion cyswllt:-
Lloegr
Equality and Human Rights Commission Helpline England
Freepost RRLL-GHUX-CTRX
Arndale House
Arndale Centre
Manchester
M4 3EQ
Ffôn:0845 604 6610
Ffôn Testun: 0845 604 6620
Ffacs: 0845 604 6630
Gwefan: www.equalityhumanrights.com
Cymru
EHRC
Rhadbost RRLR-UEYB-UYZL
3ydd Llawr
3 Sgwâr Callaghan
Caerdydd
CF10 5BT
Ffôn: 0845 604 8810
Ffôn Testun: 0845 604 8820
Ffacs: 0845 604 8830
Gwefan: www.equalityhumanrights.com
Yr Alban
EHRC
The Optima Building
58 Robertson Street
Glasgow
G2 8DU
Ffôn: 0845 604 5510
Ffôn Testun: 0845 604 5520
Ffacs: 0141 228 5912
Gwefan: www.equalityhumanrights.com
Comisiwn Cydraddoldeb Gogledd Iwerddon
Gogledd Iwerddon
Equality Commission
Equality House
7-9 Shaftesbury Square
Belfast
BT2 7DP
Ffôn: 028 9024 8687
Ffacs: 028 9033 1544
Ffôn Testun: 028 9024 0589
Ebost: information@equalityni.org
Gwefan: www.equalityni.org
Canolfannau cyfraith
Mae canolfan cyfraith yn medru cynnig cyngor cyfreithiol am ddim os ydych am ddwyn achos o wahanaiethu ar sail rhyw. Os oes cyfreithiwr o ganolfan cyfraith yn eich cynrychioli, mae’n bosib eich bod yn gymwys i dderbyn gwasanaethau cyfreithiol a ariennir yn gyhoeddus (Cymorth Cyfreithiol yn yr Alban). Yn Lloegr a Chymru, mae manylion am eich canolfan cyfraith leol ar gael gan Ffederasiwn Canolfannau Cyfraith, a Chymdeithas Canolfannau Cyfraith yr Alban yn yr Alban.
Cymru a Lloegr
Law Centres Federation
Third Floor
293-299 Kentish Town Road
London
NW5 2TJ
Ffôn: 020 7428 4400
Ffacs: 020 7428 4401
Ebost: info@lawcentres.org.uk
Gwefan: www.lawcentres.org.uk
Yr Alban
Scottish Association of Law Centres
C/o Govan Law Centre
47 Burleigh Streeet
Govan
Glasgow
G51 3LB
Ffôn: 0141 440 2503
E-bost: m@govanlc.com
Gwefan: www.salc.info
Gogledd Iwerddon
124 Donegall Street
Belfast
BT1 2GY
Ffôn: 028 9024 4401
Ffacs: 028 9023 6340
Ebost: admin.belfast@lawcentreni.org
Gwefan: www.lawcentreni.org
Free Representation Unit (Lloegr)
Mae'r FRU yn medru darparu cynrychiolaeth ar gyfer pobl sydd ar incwm isel ac yn byw yn ardal Llundain. Fodd bynnag, mae'r FRU yn fudiad gwirfoddol ac nid oes modd gwarantu cynrychiolaeth. Os hoffech dderbyn help gan yr FRU, yna mae'n rhaid i chi gael eich ailgyfeirio yn ysgrifenedig gan asiantaeth arall unwaith y bydd dyddiad y gwrandawiad wedi ei osod. Mae'n rhaid i'r asiantaeth fod yn tanysgrifio gyda'r FRU. Mae rhai Canolfannau CAB yn ardal Llundain yn tanysgrifio i'r FRU. Gellir cael manylion cyswllt Canolfannau CAB yn y llyfr ffôn lleol neu ar wefan y Ganofan Cynghori, www.citizensadvice.org.uk.
Gallwch gysylltu â'r FRU yn y cyfeiriad isod:-
6th Floor
289 – 293 High Holborn
London
WC1V 7HZ
Ffôn: 020 7611 9555
Ebost: admin@freerepresentationunit.org.uk
Gwefan: www.freerepresentationunit.org.uk
Free Representation (yr Alban)
Mae yna beth cynrychiolaeth rhad ac am ddim ar gael yn yr Alban ar gyfer tribiwnlysoedd a llysoedd. Mae ond ar gael ar gyfer achosion penodol ac i bobl sydd ar incwm isel. Mae ond ar gael trwy ganolfan Cyngor ar Bopeth.
I chwilio am eich CAB agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Gwybodaeth mewn ieithoedd eraill
Yng Nghymru a Lloegr, mae gwybodaeth ynghylch gwahaniaethu ar sail rhyw ar gael mewn ieithoedd eraill. Gweler Equal opportunities (2): Sex and sexual discrimination ar wefan Multikulti yn: www.multikulti.org.uk.
Nôl i’r Brig
|
