Mae'r wybodaeth yma'n berthnasol i Gymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon
Mae'r llywodraeth yn annog pobl i ddod yn hunan-gyflogedig ac, ar yr olwg gyntaf, mae'n ymddangos yn opsiwn deniadol, yn enwedig os ydych newydd golli eich swydd neu eich bod newydd gael eich gwneud yn ddi-waith. Er mai un o brif atyniadau dod yn hunan-gyflogedig yw peidio â gorfod gweithio i rywun arall, mae yna nifer o anfanteision y dylech eu hystyried. Mae'r rhain yn cynnwys diffyg sicrwydd incwm rheolaidd, gorfod trefnu eich tâl salwch a'ch pensiwn eich hun, ac, mae'n debygol y byddwch yn gorfod gweithio oriau hir.
Os ydych yn ystyried hunan-gyflogaeth a does gennych ddim syniad ynglyn â beth rydych am ei wneud, gallech ystyried rhywbeth sy'n defnyddio'ch profiad neu sgiliau neu rywbeth yr ydych wedi ei wneud ynghynt fel diddordeb. Yn ogystal â'r cymdeithasau a restrir o fewn y wybodaeth yma (gweler y pennawd Pwy sy'n gallu rhoi cyngor pellach), mae'n bosib y byddwch yn medru cael syniadau wrth edrych ar lyfrau neu daflenni yn y llyfrgell leol neu'r ganolfan waith.
Mae'n bosib y bydd angen hyfforddiant mewn naill ai sgiliau ymarferol neu sgiliau rheoli. Mae hyfforddiant ar gael o amrywiaeth o ffynonellau fel cyrsiau sy'n cael eu rhedeg gan gymdeithasau a restrir o fewn y wybodaeth yma (gweler y pennawd Pwy sy'n gallu rhoi cyngor pellach), dosbarthiadau nos mewn colegau lleol, llyfrau.
Gweler Cunlluniau cyflogaeth y llywodraeth.
Os ydych yn ystyried hunan-gyflogaeth, bydd angen i chi siarad ag un o'r cymdeithasau a restrir o dan y pennawd Pwy sy'n gallu rhoi cyngor pellach ynglyn â gwahanol ffyrdd o fasnachu a pha un fyddai'n fwyaf addas ar gyfer eich busnes chi. Gallai'r busnes gymryd un o dri ffurf cyfreithiol:-
Yn ychwanegol at un o'r ffurflenni cyfreithiol uchod, gall hunan-gyflogaeth gynnwys un o'r arferion masnachu canlynol hefyd:-
Fel person hunan-gyflogedig, bydd angen digon o arian arnoch i fyw arno yn ogystal ag arian i gychwyn y busnes a'i gadw i redeg. Mae'n bosib y byddwch yn medru cael arian o'r ffynonellau canlynol:-
Mae'n holl bwysig eich bod yn cadw cofnod cywir a manwl o'r busnes. Mae'n bosib y byddwch yn medru cadw eich cyfrifon eich hunan neu gyflogi cyfrifydd, ond os ydych yn masnachu fel cwmni cyfyngedig byddwch angen cymorth cyfrifydd.
Fel person hunan-gyflogedig, fe fyddwch yn gyfrifol am dalu treth incwm ar eich enillion ac, fel arfer, fe fyddwch angen cymorth cyfrifydd. Mae yna ostyngiadau a lwfansau treth arbennig y gall pobl hunan-gyflogedig eu hawlio. Os ydych newydd ddod yn hunan-gyflogedig, dylech gofrestru gydag Chyllid a Thollau Ei Mawrhydi (CAThEM) trwy ffonio'r llinell gymorth ar gyfer y Rheiny sydd Newydd Ddod yn Hunan-gyflogedig. Rhif ffôn y llinell gymorth yw: 08459 154515.
Mae mwy o wybodaeth ynghylch treth incwm i bobl hunan-gyflogedig ar wefan CATHEM yn: www.hmrc.gov.uk.
Mae Treth Ar Werth (TAW) yn dreth ar nwyddau a gwasanaethau a delir i Gyllid a Thollau EM. Mae p'un ai fod person hunan-gyflogedig yn gorfod talu, ac mewn rhai achosion fod ganddo/i'r hawl i ddewis talu, TAW yn dibynnu ar y math o fusnes a faint mae'r busnes yn ei werthu.
Mae mwy o wybodaeth ynghylch TAW ar wefan Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi yn: www.hmrc.gov.uk.
Gallech ystyried masnachu gan ddefnyddio un o'r dulliau canlynol:-
Mae'r wybodaeth yma'n berthnasol i Gymru a Lloegr yn unig.
Mae'n rhaid talu treth fusnes i'r awdurdod lleol ar y rhan fwyaf o leoliadau. Mae'r rhain yn cynnwys siopau, swyddfeydd, storfeydd a ffatrioedd. Mewn rhai achosion, er enghraifft gydag eiddo sy'n cynnwys siop a fflat, neu os ydych chi'n gweithio o gartref, fe fydd yn rhaid i chi talu treth fusnes a threth gyngor. Mae rhai mathau o leoliadau busnes wedi eu heithrio rhag dreth, er enghraifft, tir amaethyddol. Am fwy o wybodaeth ynghylch treth fusnes yn Lloegr, gweler gwefan Business Link y llywodraeth.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â threthi busnes yng Nghymru, gweler y wefan a gynhyrchwyd ar y cyd gan Asiantaeth y Swyddfa Brisio (VOA) a Llywodraeth Cynulliad Cymru yn: www.mybusinessrates.gov.uk.
Am fwy o wybodaeth ynghylch trethi busnes yng Ngogledd Iwerddon, gweler gwefan sefydliad o'r enw Land and Property Services yn: www.lpsni.gov.uk.
Am fwy o wybodaeth ynghylch treth fusnes yn yr Alban, gweler Trethu Annomestig – canllawiau.
Am fwy o wybodaeth yng Nghymru, Lloegr a'r Alban ynglyn â threth gyngor, gweler Treth gyngor.
Fel person hunan-gyflogedig, mae'n ddyletswydd arnoch i sicrhau bod eich hadeiladau busnes a'ch hamgylchedd weithio yn cwrdd ag anghenion iechyd a diogelwch. Gellir cael gwybodaeth bellach ynglyn â gofynion iechyd a diogelwch o'r gyfarwyddiaeth iechyd a diogelwch lleol neu adran iechyd yr amgylchedd yr awdurdod lleol. Yn yr Alban, mae awdurdod lleol yn cyfeirio at Gyngor y Dosbarth a'r Ynysoedd.
Yn ddibynnol ar y busnes, a sut fyddwch chi'n masnachu, bydd gofyn cyfreithiol i chi gymryd mathau arbennig o yswiriant. Nid yw pob math o yswiriant yn orfodol ond mae'n bwysig ystyried pa rai sy'n addas. Dyma'r math o yswiriant y mae'n bosib y byddwch ei angen:-
Fel person hunan-gyflogedig, byddwch yn derbyn pensiwn ymddeol y wladwriaeth os ydych wedi cwrdd ag amodau cyfraniadau.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â Phensiwn Ymddeol, gweler Budd-dalidau i bobl dros chwedeg.
Gallech hefyd ystyried cael pensiwn personol preifat.
Gallai cychwyn busnes effeithio ar eich statws mewnfudo a dylech, felly, ofyn am farn cynghorydd profiadol cyn gwneud hynny. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n gallu rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Os ydych yn cyflogi pobl eraill, byddwch yn gyfrifol am dalu cyflogau, treth, cyfraniadau yswiriant gwladol a chredyd treth gwaith sy'n gweithio os yn berthnasol. Bydd yn rhaid i chi gwrdd â gofynion cyfraith cyflogi a rheoliadau iechyd a diogelwch.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â chyfrifoldebau cyflogwyr, gweler Hawliau sylfaenol yn y gwaith.
Fel person hunan-gyflogedig, mae'n bosib y byddwch yn gorfod talu cyfraniadau yswiriant gwladol ar eich cyfer chi'ch hun ac unrhyw gyflogedigion. Mae p'un ai y byddwch yn gorfod talu cyfraniadau ar eich cyfer chi'ch hun, ac os felly, pa fath, yn dibynnu ar faint yr ydych yn ei ennill. Mae p'un ai fydd yn rhaid talu cyfraniadau ar gyfer cyflogedigion yn dibynnu ar eu cyflog. Bydd talu cyfraniadau yn effeithio ar y budd-daliadau y gall person eu hawlio yn y dyfodol. Gallwch gysylltu â llinell gymorth am wybodaeth ynglyn â chyfraniadau yswiriant gwladol, cyflog salwch statudol a chyflog mamolaeth statudol ar 0845 714 3143.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â chyfraniadau yswiriant gwladol, gweler Cyfraniadau yswiriant gwladol – cyfraniadau a budd-daliadau.
Fel person hunan-gyflogedig, mae'n bosib y byddwch yn medru hawlio budd-daliadau neu gredydau treth, yn dibynnu ar eich incwm ac amgylchiadau eraill.
I weld pa fudd-daliadau neu gredydau treth a allai fod ar gael, gweler Budd-daliadau a chredydau treth i bobl sy'n gweithio.
Os ydych yn hunan-gyflogedig, dylech ofyn am farn cynghorydd profiadol, er enghraifft Canolfan Cynghori, am help gyda chyfrifo faint o fudd-dâl neu gredyd treth y mae gennych yr hawl iddo. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n gallu rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Mae angen i chi ystyried a ydych am ddefnyddio enw masnachu ar gyfer y busnes. Os felly, mae yna gyfyngiadau ar yr enwau y gall busnesau eu defnyddio. Mae'n bosib y bydd angen i chi gael trwydded hefyd, yn dibynnu ar y math o fusnes. Ar gyfer cymdeithasau sy'n gallu rhoi cyngor ar enwau masnachu a thrwyddedau, gweler y pennawd Pwy sy'n gallu rhoi cyngor pellach.
Mae gan yr holl fanciau mawr adrannau sy'n arbenigo mewn helpu busnesau bach. Mae'r mwyafrif yn cynhyrchu taflenni rhad ac am ddim.
Mae Siambrau Masnach yn gymdeithasau lleol sy'n rhoi gwybodaeth, cyngor a hyfforddiant i fusnesau yn eu tref neu eu hardal. Mae'r mwyafrif yn rhoi cyngor rhad ac am ddim i aelodau, ond yn codi tâl am wasanaethau i'r rheiny nad ydynt yn aelodau. Mae rhai Siambrau Masnach yn gwasanaethu lleiafrifoedd ethnig penodol.
Mae'r Gyfarwyddiaeth Mentrau yn asiantaeth y Llywodraeth sy'n darparu gwybodaeth gyffredinol ar ddechrau busnes bach. Mae'n gweithredu Canolfan Gyswllt Genedlaethol Business Link, sef gwefan a luniwyd i gyflwyno gwybodaeth a chyngor i fusnesau bach yn y DU – gweler isod. Mae hefyd yn gweithredu llinell gymorth ar gyfer busnesau bach:-
Ffôn: 0845 600 9006 (8am-8pm, Llun-Gwener)
Minicom: 0845 606 2666
Gwefan: www.businesslink.org
Mae'r Gyfarwyddiaeth Mentrau yn gweithredu rhwydwaith o ddarparwyr lleol ar draws y DU, a all ddarparu cyngor annibynnol a di-duedd. Caiff y rhain eu darparu trwy Business Link yn Lloegr (gweler uchod), y rhaglen Cymorth Hyblyg i Fusnesau yng Nghymru, Small Business Gateways yn Iseldir yr Alban, Business Information Sources yn Ucheldir yr Alban a Invest NI ar gyfer Gogledd Iwerddon (gweler isod).
Mae rhaglen Cymorth Hyblyg i Fusnesau yng Nghymru Llywodraeth Cynulliad Cymru yn helpu ac yn cefnogi pobl sydd eisiau dechrau, cynnal neu ymestyn busnes yng Nghymru. Dyma'r wefan: www.business-support-wales.gov.uk.
Bedford Square
Bedford Street
Belfast
BT2 7ES
Ffôn: 028 9023 9090
Ffacs: 028 9043 6536
E-bost: info@investni.com
Gwefan: www.investni.com
Yng Ngogledd Iwerddon, mae Invest NI yn rhoi cyngor cyffredinol, cwnsela a chefnogaeth i fusnesau bach ynglyn â sefydlu busnes, statws masnachu, ffynonellau arian, dod o hyd i adeiladau/swyddfeydd a pharatoi cynllun busnes. Mae grantiau ar gael hefyd.
Enterprise House
8 Yarn Road
Stockton-on-Tees
TS18 3NA
Ffôn: 01642 610610
Ffacs: 01642 610611
Llinell Gymorth: 0800 0321 001
E-bost: info@inbiz.co.uk
Gwefan: www.inbizonline.co.uk
Mae Inbiz yn rhoi help a chefnogaeth i bobl sydd wedi bod allan o waith am gyfnod hir ac sydd am fod yn hunan-gyflogedig.
Mae asiantaethau menter lleol yn rhoi cefnogaeth a chyngor cyffredinol rhad ac am ddim i fusnesau bach. Mae cyrsiau hyfforddi ar gael hefyd, sy'n aml yn rhad ac am ddim. Mae manylion asiantaethau menter lleol ar gael gan Ffederasiwn Cenedlaethol Asiantaethau Menter (gweler isod).
12 Stephenson Court
Fraser Road
Priory Business Park
Bedford
MK44 3WH
Ffôn: 01234 831 623
Ffacs: 01234 831 625
E-bost: enquiries@nfea.com
Gwefan (cyffredinol): www.nfea.com
Mae FCAM yn rwydwaith o asiantaethau menter lleol yng Nghymru a Lloegr. Ar y wefan gyffredinol, mae yna fanylion ynglyn â sut i ddod o hyd i'ch asiantaeth fenter lleol agosaf.
Gall The Scottish Enterprise Network roi manylion ynglyn ag asiantaethau menter lleol a darparu help.
5 Atlantic Quay
150 Broomielaw
Glasgow
G2 8LU
Ffôn: 0141 248 2700
Llinell gymorth y rhwydwaith: 0845 6078787 neu 0141 228 2000
E-bost: network.helpline@scotent.co.uk
Gwefan: www.scottish-enterprise.com
Mae Firstport yn cynnig cymorth rhad ac am ddim i bobl sydd am sefydlu busnes a fydd â manteision cymdeithasol neu amgylcheddol uniongyrchol. Mae hefyd yn gweinuddi Cronfa Menter Llywodraeth yr Alban.
54 Manor Place
Edinburgh
EH3 7EH
Ffôn: 0131 220 0511 or 0845 478 6336
E-bost: info@firstport.org.uk
Gwefan: www.firstport.org.uk
Mae rhai cynghorau lleol wedi sefydlu unedau syn rhoi cyngor a help i fusnesau yn eu hardaloedd. Mae gan rai cynghorwyr dwyieithog ac maent wedi eu hanelu yn benodol at helpu busnesau bach lleiafrifoedd ethnig. Maent yn dueddol o fod mewn ardaloedd tu mewn i ddinasoedd. Caiff y cynghorwyr eu cyflogu gan y cyngor ac fel arfer bydd ganddynt gefndir mewn busnes neu sgiliau perthnasol, fel bancio neu gyfrifo.
Sir Frank Whittle Way
Blackpool Business Park
Blackpool
Lancs
FY4 2FE
Ffôn: 01253 336 000
Ffacs: 01253 348 046
Gwefan: www.fsb.org.uk
74 Berkeley Street
Glasgow G3 7DS
Ffôn: 0141 221 0775
Ffacs: 0141 221 5954
E-bost: scotland.policy@fsb.org.uk
Gwefan: www.fsb.org.uk/scotland
Cathedral Chambers
143 Royal Avenue
Belfast
BT1 1FH
Mae Federasiwn Cenedlaethol Busnesau Bach yn grwp pwysedd sy'n hybu buddiannau'r holl bobl hunan-gyflogedig. Mae yna nifer o swyddfeydd rhanbarthol a nifer o ganghennau lleol. Me yna dâl tanysgrifio.
Mae'r federasiwn yn cyhoeddi cylchgrawn rhad ac am ddim ac yn rhedeg cynllun ffïoedd proffesiynol ac ymgynghorol, sy'n darparu cyngor cyfreithiol 24 awr y dydd, a chynlluniau yswiriant amrywiol.
A2 Danebrook Court
Oxford Office Village
Langford Lane
Oxford
OX5 1LQ
Ffôn: 01865 379892
Ffacs: 01865 379946
E-bost: mailroom@thebfa.org
Gwefan: www.thebfa.org
Cymdeithas Etholfraint Prydain (y BFA) yw'r gymdeithas fasnach ar gyfer cwmnïau etholfraint. Fe'i sefydlwyd i hybu etholfreintiau a sefydlu safonau. I ymuno, mae'n rhaid i gwmnïau etholfraint ddangos bod yr etholfraint yn gweithio a'u bod wedi cytuno i lynu at gôd moesegol a ddyluniwyd i warchod etholfreintiau.
Mae'r BFA yn cynhyrchu pecyn gwybodaeth (£29 gan gynnwys costau postio) ar gyfer y rheiny sydd â diddordeb mewn etholfraint, sy'n cynnwys rhestr o wiriadau i'w gwneud cyn prynu etholfraint.
18 Park Square East
London
NW1 4LH
Ffôn: 020 7543 1234
Llinell gymorth rhad ac am ddim: 0800 842 842
Ffacs: 020 7543 1200
Gwefan: www.princes-trust.org.uk
Prince’s Scottish Trust
6th Floor
Mercantile Chambers
53 Bothwell Street
Glasgow
G2 6TS
Ffôn: 0141 248 4999
Ffacs: 0141 248 4836
Midland Building
Whitla Street
Belfast
BT15 1JP
Ffôn: 028 9074 5454
Ffacs: 028 9074 4666
Mae'r Prince’s Trust yn helpu pobl ifainc di-waith rhwng 18-30 mlwydd oed i sefydlu eu busnesau eu hunain. Yn yr Alban, y terfyn oedran yw 18-25 yn unig. Gall yr Ymddiredolaeth roi benthyciadau, cyngor busnes parhaus a help gyda marchnata. Mae gan Prince's Trust ddiddordeb penodol mewn helpu pobl o leiafrifoedd ethnig, pobl anabl a chyn-droseddwyr.
Livewire
Hawthorn House
Forth Banks
Newcastle-upon-Tyne NE1 5JG
Ffôn: 0191 261 5584
Ffacs: 0191 261 1910
Gwefan: www.shell-livewire.org
Duncan Robbie
Shell LiveWIRE
6a Queens Road
Aberdeen
AB15 4ZT
Ffôn: 01224 626373
E-bost: duncan.robbie@shell-livewire.org
Gerry Ford
Shell LiveWIRE Northern Ireland
Belfast
BT3 9EU
Ffôn: 028 9055 3802
E-bost: gerry.ford@shell-livewire.ie
Mae Livewire yn gynllun cenedlaethol a noddir gan Shell, i helpu pobl ifainc rhwng 16-30 i sefydlu busnes. Gall pobl ifanc sydd â phrosiectau drafod eu syniadau gyda chynghorwyr lleol a gellir cael dyfarniadau ariannol. Fel arfer, mae yna ddyddiad cau ar gyfer y cynllun bob blwyddyn. Bydd pob un sy'n ymuno â'r cynllun yn cael ei gysylltu gyda chynghorydd a fydd yn ei g/chynorthwyo ar sail unigol i gynllunio a datblygu eu syniad busnes.
Hollyoake House
Hanover Street
Manchester
N60 OAS
Ffôn: 0161 246 2900
Ffacs: 0161 831 7684
E-bost: info@cooperatives-uk.coop
Gwefan: www.cooperatives-uk.coop
Co-operatives UK yw'r mudiad canolog ar gyfer mentrau cydweithredol yn y Deyrnas Gyfunol. Yr aelodau sy'n berchen arno ac yn ei arwain, ac mae'n gweithio i gynrychioli buddiannau y cydweithredfeydd sy'n aelodau ohono. Mae'n rhoi amrywiaeth eang o wasanaethau cymorth i'w aelodau.
Enterprise House
University of Ulster at Jordanstown
Shore Road
Newtownabbey
BT37 OQB
Ffôn: 028 9036 8077 / 8088
Ffacs: 028 9036 5117
Gwefan: www.ulst.ac.uk
Mae'r Northern Ireland Small Business Institute (NISBI) yn adnodd cyffredinol ac yn ganolfan arbenigol ar gyfer busnesau bach, cwmnïau cydweithredol a mentrau cymunedol. Mae'n darparu cwnsela a chyngor busnes.
Northland Building
NWIFHE
Strand Road
Derry
BT48 7AL
Ffôn: 028 7126 4242 (24 awr)
Ffacs: 028 7137 2294
E-bost: info@noribic.com
Gwefan: www.noribic.com
Mae'r NORIBIC Business Innovation Centre yn darparu help ar gyfer busnesau newydd ar draws Gogledd Iwerddon gyda gwerthuso prosiectau, paratoi cynlluniau busnes ar gyfer busnesau bach, dod o hyd i adeiladau/swyddfeydd, trefnu cyllid, grantiau a sybsidïau, a dod o hyd i syniadau busnes newydd. Gall hefyd roi cyngor ar dechnoleg newydd.
61 Canolfan Fusnes Aberhonddu
Ffordd y Farchnad
Aberhonddu
Powys
LD3 7DA
Ffôn: 01874 610 054
Ffacs: 01874 610 794
Mae Canolfan Fusnes Aberhonddu yn gyfrifol am ddatblygiad economaidd a chymdeithasol Canolbarth Cymru. Mae'n darparu cyngor a chefnogaeth i fusnesau bach, gan gynnwys cyngor ynglyn â sefydlu busnes, paratoi cynllun busnes, cyngor ar ba mor ymarferol yw'r syniad busnes a gall helpu gydag archwilio ffynonellau cyllid posib, dod o hyd i adeiladau/swyddfeydd addas a sefydlu systemau rheoli ariannol, er enghraifft cadw cyfrifon. Mae'n rhedeg cyrsiau hyfforddiant, ac yn darparu cyngor yn lleol trwy nifer o Ganolfannau Busnes.
17 Loy Street
Cookstown
County Tyrone
BT80 8PZ
Ffôn: 028 8676 6980
Ffacs: 028 8676 6922
E-bost: info@rdc.org.uk
Gwefan: www.rdc.org.uk
Mae Equality Direct yn rhedeg llinell gymorth gyfrinachol, rhad ac am ddim, ar gyfer cyflogwyr. Mae'n darparu cyngor a gwybodaeth ar faterion yn ymwneud â chydraddoldeb a materion cyffredinol rheoli pobl. Rhif y linell gymorth yw 0845 600 3444. Mae yna wefan hefyd, sef www.equalitydirect.org.uk.
PO Box 25249
Glasgow
G3 8ZS
Ffôn: 0845 6000111
E-bost: info@lds4b.com
Gwefan: www.lds4b.com
Mae Learndirect Scotland for business yn wasanaeth sy'n helpu busnesau i adnabod yr hyfforddiant perthnasol. Mae'r gwasanaeth yn cael ei gefnogi gan Lywodraeth yr Alban ac mae'n cael ei staffio gan gynghorwyr arbenigol sy'n defnyddio cronfa ddata ddysgu genedlaethol.
Gwefan: www.disabled-entrepreneurs.net
Mae Disabled Entrepreneurs Network yn wasanaeth rhwydweithio rhanbarthol ar gyfer pobl anabl. Mae cynnig cyngor a chefnogaeth ar gyfer pobl anabl sy'n rhedeg eu busnes eu hun neu sydd am ddechrau busnes.