Mae'r wybodaeth yma'n berthnasol i Gymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon
Mae gan rieni sy’n gweithio yr hawliau canlynol o dan y gyfraith:-
Mae’n bosib y bydd yr hawliau yma’n ddilys i rieni sy’ mewn perthynas gyda pherson o’r un rhyw, yn ogystal ag i rieni sydd mewn perthynas gyda pherson o’r rhyw arall.
Am wybodaeth ynglyn â cyfnod rhiant ac amser i ffwrdd o’r gwaith i ofalu am ddibynyddion, gweler Hawliau Sylfaenol yn y Gwaith.
Os ydych yn dad sy’n gweithio, mae gennych hawl i wythnos neu ddwy o gyfnod tadolaeth pan fyddwch chi a'ch partner yn cael plentyn. Mae rhai pobl eraill â hawl i gyfnod tadolaeth – gweler isod. Byddwch hefyd yn gymwys i dderbyn cyfnod tadolaeth pan fyddwch yn mabwysiadu plentyn. Bydd hawl gan y mwyafrif o dadau i dâl tadolaeth statudol am eu cyfnod tadolaeth. Telir Tâl Tadolaeth Statudol ar yr un gyfradd a Thâl Mamolaeth Statudol (gweler y pennawd Tâl mamolaeth).
Er mwyn bod yn gymwys i gymryd cyfnod tadolaeth adeg genedigaeth, mae'n rhaid eich bod:-
Er mwyn bod yn gymwys i dderbyn cyfnod tadolaeth adeg mabwysiadu, mae'n rhaid eich bod:-
Os ydych yn cymryd cyfnod tadolaeth ar gyfer genedigaeth, mae'r cyfnod yn medru cychwyn naill ai ar y diwrnod y caiff y baban ei (g)eni neu ar ddyddiad a gytunwyd ymlaen llaw gyda'ch cyflogwr. Nid yw'ch cyfnod tadolaeth yn medru cychwyn cyn geni'r baban ac, os ydych yn cytuno ar ddyddiad sy'n hwyrach na genedigaeth eich baban, mae'n rhaid ei gwblhau o fewn 56 diwrnod i'r enedigaeth.
Os ydych yn cymryd cyfnod tadolaeth ar gyfer mabwysiadu, mae'r cyfnod yn medru cychwyn naill ai ar y diwrnod y caiff y plentyn ei leoli gyda chi, neu ar ddyddiad a gytunwyd ymlaen llaw gyda'ch cyflogwr. Os ydych yn cytuno ar ddyddiad sy'n hwyrach na'r dyddiad y caiff y plentyn ei leoli gyda chi, yna mae'n rhaid ei gwblhau o fewn 56 diwrnod i ddyddiad y mabwysiadu
Mae angen i chi fedru dangos i'ch cyflogwr bod hawl gennych i gyfnod tadolaeth. Er mwyn gwneud hyn, mae'n rhaid i chi roi'r wybodaeth ganlynol i'ch cyflogwr:-
Rydych yn medru defnyddio hunan-dystysgrifau i roi’r wybodaeth hon i’ch cyflogwr. Mae’r hunan-dystysgrifau hyn ar gael ar wefan Cyllid a Thollau EM yn: www.hmrc.gov.uk ar gyfer genedigaeth plentyn a www.hmrc.gov.uk ar gyfer plentyn wedi’i fabwysiadu.
Hefyd, mae’n rhaid i chi roi rhybudd i’ch cyflogwr eich bod am gymryd cyfnod tadolaeth. Rhaid i’r rhybudd fod yn ysgrifenedig os yw eich cyflogwr yn gofyn am rybudd ysgrifenedig. Mae’n rhaid i chi roi rhybudd 15 wythnos cyn genedigaeth y plentyn neu, os nad yw hyn yn ymarferol, cyn gynted ag sy’n bosib unwaith y byddwch yn gwybod pryd fyddwch chi am gymryd eich cyfnod tadolaeth. Os ydych yn mabwysiadu plentyn, mae’n rhaid i chi roi rhybudd heb fod yn hwyrach na saith diwrnod wedi’r dyddiad y cawsoch eich cyfateb i'ch plentn i’w fabwysiadu. Os nad yw hyn yn ymarferol mae’n rhaid i chi roi rhybudd cyn gynted ag sy’n bosib unwaith eich bod yn gwybod eich bod chi am gymryd cyfnod tadolaeth.
Os byddwch yn newid eich meddwl ynglyn â phryd yr ydych am gymryd cyfnod tadolaeth gallwch wneud hynny, ond dylech roi rhybudd o 28 diwrnod i’ch cyflogwr ynghylch y dyddiad newydd.
Ar wefan Directgov, mae yna fwy o wybodaeth ynghylch cyfnod tadolaeth. Rhowch glic ar www.directgov.uk.[deep link to http://www.direct.gov.uk/en/Parents/Moneyandworkentitlements/WorkAndFamilies/Paternityrightsintheworkplace/index.htm ] Mae gwefan Directgov TIGER yn www.directgov.uk. yn medru eich helpu i gyfrifo cyfnod a thâl tadolaeth.
Yng Ngogledd Iwerddon, mae gwybodaeth bellach ynghylch cyfnod tadolaeth ar www.nidirect.gov.uk.
Mae gan fudiad o'r enw Working Families wasanaeth neges testun ac e-bost ar gyfer tadau, sy'n rhoi mwy o wybodaeth ynghylch eu hawliau yn y gwaith. Y rhif ar gyfer negeseuon testun yw 0780 000 4722 a'r cyfeiriad e-bost yw edads@workingfamilies.org.uk.
Am fwy o wybodaeth yng Nghymru, Lloegr a'r Alban ynghylch cyfnod tadolaeth a thâl tadolaeth, gweler Hawliau tadau sy'n gweithio yn y Taflenni ffeithiau ar gyflogaeth.
Os ydych yn riant sy’n gweithio ac wedi cael eich cyfateb i blentyn i’w fabwysiadu, neu os gosodwyd plentyn yn eich gofal i’w fabwysiadu, efallai y byddwch yn gymwys i gyfnod mabwysiadu. Mae’n rhaid eich bod wedi bod yn gweithio i’ch cyflogwr am o leiaf 26 wythnos gan ddiweddu gyda’r wythnos y cawsoch eich hysbysu eich bod wedi cael eich cyfateb gyda phlentyn i'w fabwysiadu.
Os ydych yn mabwysiadu plentyn o dramor mae yna reolau gwahanol. Yn yr achos hwn, mae’n rhaid eich bod wedi bod yn gweithio i’ch cyflogwr am o leiaf 26 wythnos erbyn diwedd yr wythnos y byddwch yn derbyn yr hysbysiad swyddogol, neu o’r diwrnod y dechreuoch weithio i’ch cyflogwr.
Mae gan rieni sy'n mabwysiadu hawl i hyd at 52 wythnos o gyfnod mabwysiadu.
Bydd y mwyafrif o rieni’n gymwys i dderbyn Tâl Mabwysiadu Statudol (TMS). Telir hwn ar gyfradd safonol o £124.88 yr wythnos, neu 90 y cant o’ch enillion wythnosol arferol, pa bynnag yw’r isaf. Rydych yn cael TMS am 39 wythnos.
Efallai hefyd y bydd hawl gennych i beth tâl mabsyiadu o dan eich cytundeb cyflogaeth.
Pan fydd pâr yn mabwysiadu plentyn, dim ond un o’r rhieni sydd â’r hawl i gyfnod mabwysiadu. Mae’n bosib y bydd y rhiant arall yn gallu cymryd cyfnod tadolaeth (gweler o dan y pennawd Cyfnod Tadolaeth). Mae hyn yn cynnwys parau o’r un rhyw.
Mae’n rhaid i chi ddweud wrth eich cyflogwr eich bod am gymryd cyfnod mabwysiadu heb fod yn hwyrach na saith diwrnod wedi i chi gael eich hysbysu eich bod wedi cael eich cyfateb i blentyn i’w fabwysiadu, neu cyn gynted ag sy’n ymarferol wedi hynny. Mae’n rhaid i chi hysbysu'ch cyflogwr o'r dyddiad yr ydych yn disgwyl i’r plentyn i gael ei osod yn eich gofal a’r dyddiad yr ydych am i’ch cyfnod mabwysiadu statudol i gychwyn.
Efallai y bydd partner y sawl sy’n mabwysiadu, neu mewn cwpl y person sydd ddim yn cymryd cyfnod mabwysiadu, yn gymwys i dderbyn cyfnod a thâl tadolaeth.
Ar wefan Directgov mae yna fwy o wybodaeth ynghylch cyfnod mabwysiadu. Rhowch glic ar www.directgov.uk. Mae gwefan Directgov TIGER yn www.directgov.uk. yn medru'ch helpu i gyfrifo eich cyfnod a thâl mabwysiadu.
Yng Ngogledd Iwerddon, mae gwybodaeth bellach ynghylch cyfnod mabwysiadu ar wefan Nidirect. Rhowch glic ar www.nidirect.gov.uk.
Os ydych chi’n rhiant i blentyn, mae gennych yr hawl i ofyn am gael gweithio’n hyblyg os yw’ch plentyn:
Rhaid i chi hefyd fod wedi gweithio i’ch cyflogwr am o leiaf 26 wythnos a rhaid eich bod chi’n gyfrifol am eich plentyn o ddydd i ddydd.
Os ydych yn gofalu am oedolyn, mae gennych chi’r hawl hefyd i ofyn am gael gweithio’n hyblyg.
Am fwy o wybodaeth ynghylch gofalu am oedolyn a gweithio’n hyblyg, gweler Hawliau sylfaenol yn y gwaith.
Mae gweithio hyblyg yn gallu cynnwys gweithio’n rhan amser, gweithio oriau ysgol, gweithio amser hyblyg, gweithio o gartref, rhannu swydd, gweithio shifftiau, oriau graddedig a chywasgu oriau (ble rydych chi’n gweithio cyfanswm o oriau a gytunwyd dros gyfnod byrrach).
Er bod hawl gennych i ofyn am gael gweithio’n hyblyg, nid oes rhaid i’ch cyflogwr gytuno. Ond, mae’n rhaid iddynt roi ystyriaeth ddifrifol i’ch cais a chael rheswm busnes da os ydynt yn penderfynu peidio â chytuno.
Rydych yn medru cyflwyno un cais am gael gweithio’n hyblyg bob blwyddyn. Rhaid iddo fod yn ysgrifenedig. Dylech ddweud sut yr ydych yn credu y bydd y newid yn eich patrwm gweithio yn effeithio ar fusnes eich cyflogwr a sut fyddai hyn yn medru gweithio, yn ymarferol.
Rhaid i’ch cyflogwr hefyd ddilyn gweithdrefn safonol ar gyfer ystyried eich cais. Mae hyn yn cynnwys cael cyfarfod gyda chi. Os yw’ch cyflogwr yn bwriadu gwrthod eich cais am gael gweithio’n hyblyg, rhaid iddo nodi ei rhesymau’n ysgrifenedig. Mae gennych yr hawl i apelio os digwydd i’ch cais gael ei wrthod. Rhaid i chi wneud hyn yn ysgrifenedig, o fewn o leiaf 14 diwrnod i’r dyddiad y derbynioch benderfyniad eich cyflogwr. Dylech nodi eich rhesymau dros apelio a sicrhau bod y dyddiad ar eich apêl.
Os yw eich apêl am gael gweithio’n hyblyg yn cael ei wrthod, efallai y byddwch yn medru:
Rydych chi ond yn medru cwyno gerbron tribiwnlys cyflogaeth mewn rhai amgylchiadau, er enghraifft, ble nad ydyw’ch cyflogwr wedi dilyn y weithdrefn er mwyn ystyried eich cais yn iawn, neu ble nad ydyw wedi ystyried yr wybodaeth gywir wrth ddod i’w benderfyniad.
Efallai y byddwch hefyd yn medru cyflwyno honiad o wahaniaethu ar sail rhyw gerbron y tribiwnlys cyflogaeth. Er enghraifft, rydych yn medru cyflwyno honiad o’r fath os ydych yn ddyn ac mae eich cais i weithio’n rhan amser er mwyn i chi fedru gofalu am eich plant yn cael ei wrthod er y byddai cais gan weithiwr benywaidd yn cael ei dderbyn. Os ydych yn fenyw, efallai y byddwch yn medru cyflwyno honiad o’r fath ar y sail bod gwrthod eich caniatáu chi i weithio’n hyblyg yn ‘wahaniaethu anuniongyrchol ar sail rhyw’. Y rheswm tu ôl i hyn yw fod gan fwy o fenywod gyfrifoldebau gofal plant na dynion.
Dyma faes cymhleth iawn. Os ydych am gyflwyno honiad gerbron tribiwnlys cyflogaeth am fod eich cyflogwr wedi gwrthod eich cais am gael gweithio’n hyblyg, mae yna weithdrefnau a therfynau amser llym i’w dilyn. Dylech gael cyngor gan gynghorydd profiadol, er enghraifft, mewn canolfan Cyngor ar Bopeth. I chwilio am fanylion eich CAB agosaf, gan gynnwys y rheiny sy'n rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Dylech gofio, hefyd, efallai na fydd tribiwnlys cyflogaeth yn medru newid penderfyniad eich cyflogwr. Ond, efallai y bydd yn medru gorfodi’ch cyflogwr i ailystyried eich cais neu i roi iawndal i chi.
Am fwy o wybodaeth ynghylch yr hawl i weithio’n hyblyg, rhowch glic ar wefan Directgov yn: www.direct.gov.uk/en/Employment. Mae gan Directgov offeryn rhyngweithiol sy’n medru eich helpu chi i gyfrifo’r hawliau a’r opsiynau ar gyfer eich amgylchiadau penodol chi.
Yng Ngogledd Iwerddon, mae gwybodaeth bellach ynghylch yr hawl i weithio hyblyg ar wefan Nidirect yn www.nidirect.gov.uk.
Mae yna nifer o hawliau ar gyfer merched beichiog yn ôl y gyfraith. Caiff y rhain eu hadnabod fel hawliau statudol:-
Am fwy o wybodaeth ynghylch cyfnod mamolaeth a'ch hawl i ddychwelyd i'r gwaith gweler Cyfnod mamolaeth.
Mae'r hawliau statudol a amlinellwyd yn hawliau sylfaenol. Bydd gan nifer o weithwyr well hawliau yn eu Cytundeb cyflogaeth.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â Chytundebau cyflogaeth, gweler Cytundebau cyflogaeth.
Nid oes gan rai gweithwyr unrhyw hawliau mamolaeth sylfaenol. Dyma nhw:-
Bydd pob menyw (ond am ferched sy'n gweithio mewn rhai meysydd arbennig, gweler y pennawd Gweithwyr sydd ddim â hawliau mamolaeth statudol) sy'n gweithio ac yn feichiog yn gymwys, heb ystyried pa mor hir y buont yn gweithio i'w cyflogwr presennol a heb ystyried sawl awr yr wythnos fyddant yn gweithio.
Gallwch gael amser i ffwrdd o'r gwaith ar gyfer apwyntiadau gofal cyn-enedigol os yw eich meddyg, bydwraig neu gynghorydd iechyd yn eich cynghori bod angen. Dylai'ch cyflogwr dalu eich cyflog arferol am yr amser i ffwrdd, cyhyd â'ch bod yn cymryd cyfnod rhesymol o amser i ffwrdd. Er hyn, os byddwch yn cymryd llawer, gellir eich trîn fel petaech i ffwrdd o'r gwaith oherwydd salwch, a chewch eich talu os yw eich Cytundeb cyflogaeth yn caniatáu i chi dderbyn cyflog salwch yn unig. Os ydych i ffwrdd o'r gwaith yn sâl, gallwch fod yn gymwys i dderbyn Tâl Salwch Statudol neu Lwfans Cyflogaeth a Chymorth.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â Thâl Salwch Statudol, gweler I ffwrdd o’r gwaith oherwydd salwch. Am fwy o wybodaeth ynghylch Lwfans Cyflogaeth a Chymorth, gweler Budd-daliadau i bobl sy'n sâl neu'n anabl.
Wedi'r apwyntiad cyn-enedigol cyntaf, bydd yn rhaid, ar gais eich cyflogwr, i chi ddangos tystysgrif feddygol yn nodi eich bod yn feichiog, a cherdyn apwyntiad ar gyfer y gofal cyn-enedigol.
Nid oes unrhyw hawl cyfreithiol i dadau gael amser i ffwrdd o’r gwaith i fynd i apwyntiadau cyn-enedigol. Ond, mae’r Llywodraeth yn argymell bod cyflogwyr yn gadael i dadau gymryd amser i ffwrdd o’r gaith neu i wneud iawn am yr amser yn nes ymlaen.
Am fwy o wybodaeth, gweler taflen BIS, Fathers-to-be and ante-natal appointments – a good practice guide, ar wefan yr Adran Busnes, Arloesi a Sgiliau yn: www.bis.gov.uk.
Os bydd eich cyflogwr yn gwrthod caniatáu i chi gymryd amser i ffwrdd o'r gwaith ar gyfer apwyntiad gofal cyn-enedigol, gallwch osod cwyn gerbron tribiwnlys o fewn tri mis i'r apwyntiad. Gall y tribiwnlys orchymyn i'ch cyflogwr dalu'r taliadau a ddaliwyd yn ôl.
Os ydych yn dymuno gosod cwyn gerbron tribiwnlys, dylech gysylltu â'ch cynrychiolydd undeb, neu, os nad ydych yn aelod o undeb, dylech gysylltu â chynghorydd profiadol, er enghraifft, Canolfan Cynghori. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru darparu cyngor drwy'r ebost, cliciwch ar CAB agosaf.
Mae gan gyflogwyr ddyletswydd cyfreithiol i sicrhau bod yr amgylchedd gwaith yn ddiogel i bob cyflogwr, ac yn enwedig i ferched sydd mewn oed beichiogi. Golyga hyn ei bod yn ofynnol i'r cyflogwr asesu'r peryglon iechyd a diogelwch sydd yn y gweithle, ac yn enwedig, pa beryglon a fyddai i ferched beichiog, merched sy'n bwydo o'r frest a gwragedd a roddodd enedigaeth yn y chwe mis diwethaf.
Lle mae perygl iechyd a diogelwch yn y gweithle, mae'n rhaid i'r cyflogwr gymryd camau i leihau'r risg drwy:-
Os ydych yn ddynes feichiog sydd wedi rhoi genedigaeth yn ddiweddar neu'n bwydo o'r frest, ac yn tybio eich bod mewn perygl oherwydd problemau iechyd a diogelwch yn eich gweithle, dylech gysylltu â chynghorydd profiadol, er enghraifft, Canolfan Cynghori. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru darparu cyngor drwy'r ebost, cliciwch ar CAB agosaf.
Mae gwybodaeth bellach ar gael ynghylch bwydo o’r fron pan fyddwch chi’n dychwelyd i’r gwaith gan yr elusen genedlaethol Maternity Action ar www.maternityaction.org.uk. Rydych yn medru lawrlwytho taflen wybodaeth oddi ar eu gwefan: www.maternityaction.org.uk.
Os cewch eich diswyddo oherwydd beichiogrwydd, fe allwch hawlio diswyddiad annheg a gwahaniaethu ar sail rhyw mewn tribiwnlys cyflogaeth (Tribiwnlys Diwydiannol yng Ngogledd Iwerddon).Nid yw'n berthnasol pa mor hir y buoch yn gweithio i'ch cyflogwr nac os ydych yn gweithio'n llawn neu'n ran amser. Y rheswm dros hyn yw oherwydd bod y gyfraith yn nodi ei bod yn annheg yn awtomatig os diswyddir menyw gan ei bod yn feichiog.
Am fwy o wybodaeth ynglŷn â diswyddo annheg, gweler Diswyddiad.
Os cewch eich trin yn annheg (h.y. rydych yn dioddef anfantais) mewn cysylltiad â'ch beichiogrwydd neu famolaetjh, er enghraifft nid ydych yn cael eich hystyried ar gyfer dyrchafiad, dylech ddilyn gweithdrefn achwyn gywir. Mae hyn yn golygu y dylech:
Os ydych wedi dilyn gweithdrefn ac nid ydych yn hapus gyda'r canlyniad, fe allwch fynd â'ch cais i dribiwnlys cyflogaeth (Tribiwnlys Diwydiannol yng Ngogledd Iwerddon). Dylech hawlio triniaeth annheg am eich beichiobrwydd/mamolaeth, a gwahaniaethu ar sail rhyw. Dylech gofio, os nad ydych wedi dilyn y weithdrefn achwyn yn iawn i ddechrau, y gallai'r tribiwnlys cyflogaeth benderfynu gostwng unrhyw iawndal a gewch. Am fwy o wybodaeth, yng Nghymru, Lloegr a’r Alban gweler Datrys anghydfod yn y gwaith ac yng Ngogledd Iwerddon, gweler, Delio gydag achwyniadau, diswyddo a chamau disgyblu yn y gwaith.
Mae yna rai amgylchiadau lle nad oes yn rhaid i chi ddilyn y weithdrefn achwyn cyn mynd â'ch cais i dribiwnlys cyflogaeth. I ddarganfod beth yw'r rhain, ac am fwy o wybodaeth ynghylch codi achwyniad gyda'ch cyflogwr, gweler Delio gydag achwyniad, diswyddo a chamau disgyblu yn y gwaith.
Am fwy o wybodaeth ynglŷn â gwahaniaethu ar sail rhyw, gweler Cymryd camau ynglyn â gwahaniaethu ar sail rhyw.
Os ydych yn dymuno gwneud cais i dribiwnlys cyflogaeth, dylech gysylltu â'ch cynrychiolydd undeb. Os nad ydych yn aelod o undeb, dylech gysylltu â chynghorydd profiadol, er enghraifft, mewn Canolfan Cynghori. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru darparu cyngor drwy'r ebost, cliciwch ar CAB agosaf.
Nid yw diswyddiad oherwydd beichiogrwydd yn effeithio ar ba mor gymwys ydych i dderbyn unrhyw un o'r hawliau mamolaeth eraill. Os byddwch yn gymwys i dderbyn cyflog mamolaeth statudol a’r hawl i gael dychwelyd i’r gwaith, byddwch yn dal i fod yn gymwys os cewch eich diswyddo am eich bod yn feichiog.
Mae gan y rhan fwyaf o gyflogedigion yr hawl i gymryd hyd at flwyddyn (52 wythnos) o gyfnod mamolaeth. Nid yw hyn yn dibynnu ar y cyfnod yr ydych wedi bod yn gweithio i'ch cyflogwr.
Am fwy o wybodaeth ynghylch cyfnod mamolaeth, gweler Cyfnod mamolaeth.
Rydych yn medru hawlio TMS os:
Am fwy o wybodaeth ynghylch yswiriant gwladol a'r terfyn enillion isaf, gweler Yswiriant gwladol – cyfraniadau a budd-daliadau.
I weld faint yw'r terfyn enillion isaf, ewch at wefan Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi yn www.hmrc.gov.uk.
Nid yw rhai merched yn medru hawlio Tâl Mamolaeth Statudol (TMS) gan eu cyflogwr oherwydd nid oes hawl ganddynt i gyfnod mamolaeth (gweler y pennawd Gweithwyr sydd ddim â hawliau mamolaeth statudol).
Efallai y bydd gan ferch sydd ddim â hawl i Dâl Mamolaeth Statudol hawl i Lwfans Mamolaeth a delir gan yr Adran Gwaith a Phensiynau (y DWP).
Am wybodaeth ynghylch Lwfans Mamolaeth, gweler Budd-daliadau i deuluoedd a phlant.
Telir TMS am hyd at 39 wythnos.
Y cynharach y byddwch yn medru dechrau eich cyfnod mamolaeth ac felly dechrau cael TMS yw'r 11eg wythnos cyn bod disgwyl i'r babi gyrraedd. Yr hwyraf y byddwch yn medru dechrau eich cyfnod mamolaeth ac felly dechrau cael TMS w'r wythnos ar ôl yr wythnos pan fydd y babi'n cael ei eni. Rydych yn medru dewis pryd y byddwch chi am i'ch TMS ddechrau o fewn y cyfnod hwn, onid ydych yn sâl.
Os ydych yn sâl gyda salwch sy'n ymwneud â'r feichiogrwydd yn y chwech wythnos cyn bod disgwyl i'ch babi gyrraedd, fe fydd eich TMS yn dechrau yn yr wythnos ar ôl yr wythnos yr ydych yn mynd yn sâl. Os ydych yn sâl gyda salwch sydd ddim yn gysylltiedig â'r feichiogrwydd, fe fyddwch yn medru hawlio Tâl Salwch Statudol hyd nes yr wythnos y mae disgwyl i'r babi gyrraedd.
Am fwy o wybodaeth ynglyn, gweler Budd-daliadau i bobl sy'n sâl neu'n anabl.
Ar gyfer chwech wythnos cyntaf cyfnod mamolaeth mae TMS yn cael ei dalu ar gyfradd o 90 y cant o'ch enillion cyfartalog wythnosol gros (hynny yw, cyn y caiff cyfraniadau treth ac Yswiriant Gwladol eu didynnu). Am yr wythnosau sy'n weddill, caiff ei dalu ar gyfradd o 90% o'ch enillion cyfartalog wythnosol gros neu £124.88 yr wythnos, pa un bynnag sydd isaf.
I hawlio'ch TMS mae'n rhaid i chi ddweud wrth eich cyflogwr, 28 diwrnod cyn i chi benderfynu cychwyn cyfnod mamolaeth, eich bod yn feichiog ac y byddwch i ffwrdd o'r gwaith oherwydd yr enedigaeth. Bydd eich cyflogwr am weld tystysgrif feddygol (MATB1) ac mae'n rhaid i chi gael un i ddangos i'ch cyflogwr.
Caiff TMS ei dalu gan eich cyflogwr yn yr un modd ac ar yr un pryd â'ch cyflog ac fel arfer cânt eu talu yn fisol neu'n wythnosol. Yna, mae'ch cyflogwr yn hawlio'r arian yn ôl gan y llywodraeth.
Os yw'ch cyflogwr yn gwrthod talu TMS, gallwch wneud cwyn i Gyllid a Thollau EM a fydd yn penderfynu a ddylech fod yn derbyn TMS.
Mae hyn yn gymhleth ac os ydych yn y sefyllfa yma, bydd angen cymorth cynghorydd profiadol arnoch, er enghraifft, Canolfan Cynghori. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru rhoi cymngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Os ydych yn gymwys i dderbyn TMS ond eich bod yn cael eich diswyddo oherwydd eich beichiogrwydd (gweler y pennawd Diswyddiad neu driniaeth annheg oherwydd beichiogrwydd ) cyn cychwyn y 14eg wythnos cyn y digwylir i'ch babi gael ei eni, bydd hawl gennych i TMS o hyd.
Nid yw'r hawl i TMS yn dibynnu ar ddychwelyd i'r gwaith. Byddwch yn dal i'w dderbyn, hyd yn oed os nad ydych yn dychwelyd. Ni fydd yn rhaid i chi ad-dalu unrhyw TMS os nad ydych yn dychwelyd i'r gwaith.
Efallai bod gennych hawliau cytundebol a hawliau statudol i dâl mamolaeth. Fel arfer, bydd hawliau cytundebol yn well na hawliau statudol. Os nad yw hyn yn wir, gallwch eu hanwybyddu a dibynnu ar eich hawliau statudol.
Bydd angen i chi edrych ar eich cytundeb cyflogaeth i ddarganfod beth yw eich hawliau cytundebol i gyfnod mamolaeth a thâl mamolaeth.
Os ydych yn un o'r grwpiau sydd ddim yn gymwys i dderbyn hawliau mamolaeth statudol, efallai y byddwch yn dal i fod yn gymwys i hawliau cytundebol (gweler y pennawd Gweithwyr sydd ddim â hawliau mamolaeth statudol am restr o ferched sydd ddim yn gymwys i dderbyn hawliau mamolaeth statudol).
Os ydych yn ferch sy'n credu bod ganddi hawliau mamolaeth cytundebol ond nad ydych yn sicr sut i'w defnyddio, neu os nad ydych yn siwr beth yw eich hawliau mamolaeth cytundebol, dylech siarad â chynghorydd profiadol, er enghraifft Canolfan Cynghori. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch Canolfan Cynghori agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru roi cyngor drwy'r ebost, cliciwch ar CAB agosaf.
Gallwch hawlio Credyd Treth Gwaith neu Gredyd Treth Plant os ydych yn derbyn Tâl Mamolaeth Statudol neu Lwfans Mamolaeth. Gallwch hawlio Credyd Treth Plant os oes gennych blentyn yn barod, neu pan fydd y plentyn newydd wedi'i eni os mai dyma'ch plentyn cyntaf.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â chredydau treth, gweler Problemau gyda budd-daliadau a chredydau Treth.
Os nad ydych yn gymwys i dderbyn Tâl Mamolaeth Statudol, mae’n bosib y gallwch hawlio Lwfans Mamolaeth a delir gan yr Adran Gwaith a Phensiynau.
Am wybodaeth ynghylch Lwfans Mamolaeth, gweler Budd-daliadau i deuluoedd a phlant.
Os ydych ar gyfnod mamolaeth, efallai y byddwch yn medru hawlio Cymhorthdal Incwm os yw eich hincwm yn is na lefel penodol. Mae’n bosib fod hyn yn gymwys hyd yn oed os ydych yn derbyn Tâl Mamolaeth Statudol neu Lwfans Mamolaeth.
Am fwy o wybodaeth, gweler Help i bobl ar incwm isel – Cymhorthdal Incwm.
Os oes hawl gennych i Gymhorthdal Incwm mae’n bosib eich bod yn gymwys i daliad unigol ar gyfer anghenion mamolaeth hefyd o’r Gronfa Gymdeithasol.
Am wybodaeth, gweler Help i bobl ar incwm isel – Y Gronfa Gymdeithasol.
Mae gwybodaeth bellach i gyflogedigion a chyflogwyr ar eu hawliau a’u cyfrifoldebau ar wefan yr Adran Busnes, Arloesi a Sgiliau (BIS) yn www.bis.gov.uk.
Yng Ngogledd Iwerddon, mae gwybodaeth bellach i gyflogedigion a chyflogwyr ar eu hawliau a’u cyfrifoldebau ar wefan yr Adran Cyflogaeth a Dysgu (DEL) yn www.delni.gov.uk.
Mae gwefan Directgov TIGER yn www.directgov.gov.uk yn medru eich helpu i gyfrifo cyfnod mamolaeth a thadolaeth.Mae gwybodaeth bellach ar feichiogrwydd a hawliau mamolaeth ar gael ar wefan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol: www.equalityhumanrights.com.
Mae cyngor pellach ar hawliau beichiogrwydd a mamolaeth hefyd ar gael ar wefan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn: www.equalityhumanrights.com.
Yng Ngogledd Iwerddon, mae cyngor pellach ar hawliau beichiogrwydd a mamolaeth hefyd ar gael ar wefan Comisiwn Cydraddoldeb Gogledd Iwerddon yn www.equalityni.org.
Mae Working Families yn helpu rhieni a chyflogwyr i ddod o hyd i well cydbwysedd rhwng bywyd y cartref a gwaith. Mae’n darparu taflenni ffeithiau a chyngor ar hawliau sy’n ystyried y teulu, ac yn rhedeg llinell gymoth i deuluoedd ar incwm isel, gan roi cyngor ar hawliau cyfreithiol, budd-daliadau a gweithio oriau sy’n ystyried y teulu.
1-3 Berry Street
London
EC1V OAA
Llinell gymoth i deuluoedd ar incwm isel: 0800 013 0313
Gwasanaeth testun i dadau: 0780 000 4722
Ffacs: 020 7253 6253
E-bost i dadau: edads@workingfamilies.org.uk
E-bost ar gyfer cyngor cyffredinol: advice@workingfamilies.org.uk
Gwefan: www.workingfamilies.org.uk
Ymwadiad, hawlfraint a pholisi preifatrwydd, Hawlfraint © Cyngor ar Bopeth. Cedwir pob hawl.
