Mae'r wybodaeth hon yn berthnasol i Gymru a Lloegr a Gogledd Iwerddon
Mae'r wybodaeth hon yn berthnasol os ydych am wahanu wrth rywun yr ydych yn byw gyda nhw. Mae'n berthnasol waeth a ydych chi'n hoyw, yn lesbiad neu'n wahanrywiol. Nid yw ar gyfer pobl sy'n briod neu mewn partneriaeth sifil.
Os ydych yn byw gyda'ch partner ac mae eich perthynas yn dod i ben, nid oes rhaid i chi gymryd unrhyw gamau cyfreithiol i wahanu. Ond, efallai y bydd yna faterion yn ymwneud â phlant, tai, eiddo ac arian i'w sortio. Gellir gwneud hyn naill ai trwy gytundeb anffurfiol neu trwy lunio cytundeb gwahanu ysgrifenedig - gweler y pennawd Gwahanu gyda chytundeb gwahanu.
Os oes plant gennych, mae llys yn medru gwneud gorchmynion ynghylch gyda phwy y dylai'r plant fyw a chael cysylltiad - gweler y pennawd Plant ar ddiwedd eich perthynas.
Mae llys hefyd yn medru gwneud gorchymyn ynghylch hawliau i aros yn eich cartref a gwerthu unrhyw eiddo sy'n eiddo ar y cyd - gweler y pennawd Yr hawl i'r ty ar ddiwedd perthynas.
OS ydych yn ystyried mynd i'r llys i sortio anghytundebau ynghylch y plant, arian neu dai, dylech holi ymgynghorydd profiadol, er enghraifft, cyfreithiwr cyfraith y teulu. Gellir cael rhestrau o gyfreithwyr gan eich canolfan Cyngor ar Bopeth lleol. I chwilio am fanylion eich CAB agosaf, gan gynnwys y rheiny sy'n medru rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Os ydych chi a'ch partner yn gwahanu, efallai y bydd angen i chi ddweud wrth:
Mae cytundeb gwahanu yn gytundeb ysgrifenedig rhwng pâr sy'n bwriadu peidio â byw gyda'i gilydd mwyach. Mae'n nodi sut yr ydych chi am sortio'r materion ynghylch arian, eiddo a threfniadau ar gyfer y plant. Dyma enghreifftiau o bethau y mae'n bosib y byddwch am eu cynnwys mewn cytundeb:
Mantais cytundeb ysgrifenedig yw ei bod yn haws sicrhau bod y ddau ohonoch yn deall yr hyn a gytunwyd. Mae hefyd yn golygu y gall y naill neu'r llall ohonoch fynd i'r llys i newid y gorchymyn yn nes ymlaen. Fe'ch cynghorir i ymgynghori â chyfreithiwr wrth lunio cytundeb gwahanu, ond dylech weithio allan ymlaen llaw'r meysydd cyffredinol yr ydych am eu cynnwys. Fe fydd hyn yn gostwng y costau cyfreithiol. Efallai y byddwch yn medru cael help gyda'r costau cyfreithiol.
Am fwy o wybodaeth ynghylch help gyda chostau cyfreithiol, gweler Help gyda chostau cyfreithiol neu, yng Ngogledd Iwerddon, Help gyda chostau cyfreithiol.
Ar ddiwedd perthynas, mae'r ddau riant yn gyfrifol am gynnal eu plant yn ariannol, waeth ble y bydd y plant yn byw. Mae'r ddau riant yr un mor gyfrifol hyd yn oed os nad ydynt wedi eu henwi ar dystysgrif geni'r plentyn. Nid oes gwahaniaeth a oes cyfrifoldeb rhiant ganddynt ai peidio. Fe all yr Asiantaeth Cynnal Plant gysylltu â’r naill riant neu’r llall am gymorth ariannol. Am fwy o wybodaeth ynghylch trefniadau ariannol ar ddiwedd perthynas, gweler y pennawd Trefniadau ariannol ar ddiwedd perthynas.
Os mai chi yw tad y plentyn, ni fyddwch yn cael hawl awtomatig i gael llais am eu dyfodol, er efallai y byddwch yn eu cynnal yn ariannol. Fe fydd hyn yn dibynnu a oes gennych gyfrifoldeb rhiant dros eich plentyn.
Mae cael cyfrifoldeb rhiant yn golygu eich bod yn rhannu'r cyfrifoldeb dros iechyd, addysg a lles eich plentyn, gyda'ch partner.
Os nad oedd y fam a'r tad yn briod adeg geni'r plentyn, fe fydd gan y tad gyfrifoldeb rhiant os:
Os ydych yn bartner lesbiaidd neu hoyw i riant plentyn, mae yna sawl ffordd i chi gael cyfrifoldeb rhiant dros blentyn eich partner.
Am fwy o wybodaeth ynghylch cyfrifoldeb rhiant, gweler Cyfrifoldeb dros blant yn Partneriaethau sifil a chydfyw – gwahaniaethau cyfreithiol.
Y peth gorau yw eich bod chi a'ch partner yn gallu dod i drefniant cyfeillgar ynghylch gofal eich plant. Dylai'r trefniant hwn gynnwys gyda phwy y bydd eich plant yn byw fel arfer a sut fyddan nhw'n cadw cysylltiad gyda'r rhiant arall.
Os ydych chi a'ch partner yn ei chael yn anodd cytuno rhwng eich gilydd, fe allwch ofyn am help gan y gwasanaeth cyfryngu teuluol lleol. Mae cyfryngwyr yn bobl sydd wedi eu hyfforddi i wrando ar y ddwy ochr, ac i'ch helpu chi a'ch partner i gytuno ar yr hyn sydd orau ar eich cyfer chi a'r plant. I ddefnyddio'r gwasanaeth hwn, mae'n rhaid bod y ddau ohonoch yn fodlon mynd yn wirfoddol. Ni fydd unrhyw benderfyniadau a wnewch yno yn rhwymo'n gyfreithiol.I gael gwybod mwy am gyfryngu pan fydd perthynas yn chwalu, gweler y pennawd Cyfryngu teuluol.
Os nad ydych chi a'ch partner yn medru dod i gytundeb ar eich pen eich hun ac nid yw'r ddau ohonoch am ddefnyddio'r Gwasanaeth Cyfryngu, fe allwch ofyn i'r llysoedd benderfynu drosoch chi. Fe fyddwch chi angen cyngor cyfreithiol i wneud hyn.
Fe fydd llys ond yn gwneud penderfyniadau ynghylch plant os ydyw'n teimlo bod hyn er budd y plentyn. Mae llys yn medru penderfynu ynghylch:
Mae'r llys yn medru gwneud gorchymyn preswylio o blaid:
Fel arfer, fe fydd y llys yn disgwyl i chi a'ch partner wneud eich trefniadau eich hun ynghylch cadw cysylltiad gyda'ch plant. Fe fydd y llys ond yn gwneud gorchymyn llys os nad ydych yn medru cytuno.
Efallai y bydd y gorchymyn cyswllt yn cynnwys amodau. Efallai y bydd hefyd yn dweud pa fath o gyswllt y medrwch ei gael, er enghraifft, ymweld, ffonio neu ysgrifennu llythyron. Gellir hefyd gwneud gorchmynion i ganiatáu cysylltiad rhwng y plentyn a pherthnasau neu ffrindiau eraill.
Os mai chi yw'r tad, mae gennych hawl i ofyn i'r llys am orchymyn cyswllt ac fe fyddwch yn ei gael fel arfer, ac eithrio mewn amgylchiadau neilltuol.
Os mai chi yw'r tad ac nid oes cyfrifoldeb rhiant gennych yn barod, fe fyddwch yn medru gofyn i'r llys roi gorchymyn cyfrifoldeb rhiant i chi. Mae gorchymyn cyfrifoldeb rhiant yn rhoi'r hawl i chi gadw cysylltiad uniongyrchol a rheolaidd gyda'ch plentyn. Mae'n medru bod yn syniad da gofyn i'r llys am orchymyn cyswllt a gorchymyn cyfrifoldeb rhiant ar yr un pryd. Efallai y byddwch yn medru cael help gyda chostau cyfreithiol.
Am fwy o wybodaeth ynghylch help gyda chostau cyfreithiol, gweler Help gyda chostau cyfreithiol neu, yng Ngogledd Iwerddon, Help gyda chostau cyfreithiol.
Os ydych yn ystyried mynd i'r llys ynghylch trefniadau ar gyfer plant, dylech holi ymgynghorydd profiadol, er enghraifft, cyfreithiwr cyfraith y teulu neu mewn canolfan Cyngor ar Bopeth. I chwilio am fanylion eich CAB agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Am fwy o wybodaeth, yng Nghymru ac yn Lloegr, ynglyn â sut i wneud trefniadau dros eich plant pan fyddwch yn gwahanu oddiwrth eich partner, gweler Rhiant ar wahan ar wefan Advicenow yn: www.advicenow.org.uk.
Ar ddiwedd perthynas, mae'r ddau riant yn gyfrifol am gynnal eu plant yn ariannol, waeth ble bydd y plant yn byw. Mae'r ddau riant yr un mor gyfrifol hyd yn oed os nad ydynt wedi eu henwi ar dystysgrif geni'r plentyn. Nid oes gwahaniaeth a oes cyfrifoldeb rhiant ganddynt ai peidio. Fe all yr Asiantaeth Cynnal Plant gysylltu â’r naill riant neu’r llall am gymorth ariannol. Am fwy o wybodaeth ynghylch cyfrifoldeb rhiant, gweler y pennawd Plant ar ddiwedd eich perthynas.
Nid yw'n ddyletswydd arnoch chi na'ch partner i gynnal y llall ar ddiwedd perthynas os nad oeddech yn briod neu mewn partneriaeth sifil. Gellir trefnu trefniadau ariannol:
Os yw'r ddau ohonoch yn cytuno ar gymorth ariannol, gelwir hyn yn gytundeb gwirfoddol. Gellir ei ysgrifennu i lawr neu mae'n bosib mai cytundeb llafar ydyw.
Rydych yn medru cytuno, er enghraifft, y bydd un ohonoch yn gwneud taliadau wythnosol i'r llall i gynnal plant, neu'n talu'r taliadau rhent neu forgais neu biliau'r cartref, neu'n talu am ddillad a gwyliau'r plant.
Os fyddwch chi angen cyngor ar yr opsiynau sydd ar gael i drefnu cynhaliaeth plant a chyngor ar sut i sefydlu cytundeb cynhaliaeth plant gwirfoddol, rydych yn medru cysylltu â gwasanaeth o’r enw Child Maintenance Options Service. Rhif ffôn eu llinell gymorth nhw yw: 0800 988 0988. Rydych hefyd yn medru mynd at wefan y Gwasanaeth yn: www.cmoptions.org.
Am fwy o wybodaeth ynghylch help gyda chostau cyfreithiol, yng Nghymru a Lloegr, gweler Help gyda chostau cyfreithiol ac yng Ngogledd Iwerddon, gweler Help gyda chostau cyfreithiol.
Mae'r Asiantaeth Cynnal Plant (CSA) yn asesu ac yn casglu taliadau cynhaliaeth ar gyfer plant sy'n iau nag 16 (iau na 19 os ydynt mewn addysg llawn amser sydd ddim yn addysg ddatblygedig). Os yw'ch perthynas wedi dod i ben ac mae'r plant yn byw gyda chi, rydych yn medru defnyddio'r CSA i gael cynhaliaeth ariannol i'ch plant.
Am fwy o wybodaeth ynghylch cael cymorth ariannol i'ch plant trwy'r CSA, gweler Cynhaliaeth plant i rieni sy'n byw ar wahân.
Mewn rhai amgylchiadau, mae'r llys yn medru gwneud gorchymyn am gynhaliaeth ariannol i'r plant. Nid ydynt yn medru gwneud gorchymyn am gynhaliaeth ariannol i chi neu eich partner.
Mae llys yn medru gwneud gorchymyn i wneud taliadau rheolaidd i'r plentyn neu un swm mawr un taliad.
Os ydych yn gofyn i'r llys am gynhaliaeth ariannol i'r plant, efallai y byddwch yn medru cael help gyda'r costau cyfreithiol. Ond, efallai y bydd yn rhaid i chi dalu tuag at y costau hyn allan o arian neu eiddo a gewch o ganlyniad i'r camau yn y llys. Gelwir hyn yn dâl statudol. Gwnewch yn siwr fod eich cyfreithiwr yn esbonio'r tâl statudol yn iawn cyn i chi ddechrau camau yn y llys.
Am fwy o wybodaeth ynghylch help gyda chostau cyfreithiol, yng Nghymru a Lloegr, gweler Help gyda chostau cyfreithiol ac yng Ngogledd Iwerddon, gweler Help gyda chostau cyfreithiol.
Ar ddiwedd eich perthynas, mae llys yn medru rhoi hawliau tymor byr i chi neu'ch partner i'r cartref, er enghraifft:
Os yw eich partner wedi bod yn dreisgar i chi, efallai y byddwch angen help i sicrhau eich bod yn ddiogel yn eich cartref, neu fod gennych le diogel i aros.
Am fwy o wybodaeth ynghylch help y medrwch ei gael os yw eich partner wedi bod yn dreisgar i chi, gweler Trais yn y cartref.
Mae llys hefyd yn medru gwneud trefniadau tymor hir ynghylch tai mewn rhai achosion ble mae yna blant.
Os ydych yn ystyried mynd i'r llys ynghylch eich hawliau tai ar ôl i berthynas chwalu, dylech holi ymgynghorydd profiadol, er enghraifft, cyfreithiwr cyfraith y teulu neu mewn canolfan Cyngor ar Bopeth. I chwilio am fanylion eich CAB agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Os ydych chi a'ch partner yn berchen-breswylwyr, mae'n bosib mai dim ond un ohonoch yw perchennog gwirioneddol yr eiddo. Os mai eich partner yw'r unig berchennog, nid oes hawl gennych i aros yn eich cartref os yw'ch partner yn gofyn i chi adael.
Ond, os oes plant gennych, rydych yn medru gofyn i'r llys drosglwyddo'r eiddo i'ch enw chi. Bydd y llys ond yn gwneud hyn os yw'n penderfynu ei fod er budd eich plant.
Os nad oes plant gennych, efallai y byddwch yn medru hawlio budd ariannol yn eich cartref os medrwch ddangos eich bod wedi cyfrannu’n ariannol trwy, er enghraifft, dalu tuag at welliannau neu at ad-dalu'r morgais. Os oes budd ariannol gennych yn eich cartref, efallai y byddwch yn medru atal eich partner rhag ei werthu. Fe fydd angen i chi gael cyngor cyfreithiol ynghylch hyn. Mae'n bosib y medrwch gael get help gyda chostau cyfreithiol.
Os ydych yn berchen ar eich cartref ar y cyd gyda'ch partner ac yn penderfynu gadael, dylech gymryd camau i amddiffyn eich hawl i ddychwelyd yno os ydych yn dymuno gwneud hynny. Fe fydd angen i chi hefyd amddiffyn eich rhan yng ngwerth y cartref trwy sicrhau nad yw'ch partner yn ei werthu heb yn wybod i chi. Fe fydd angen i chi gael cyngor cyfreithiol ynghylch hyn. Mae'n bosib y byddwch yn medru cael help gyda chostau cyfreithiol.
Am fwy o wybodaeth ynghylch help gyda chostau cyfreithiol, yng Nghymru a Lloegr gweler Help gyda chostau cyfreithiol ac yng Ngogledd Iwerddon, gweler Help gyda chostau cyfreithiol.
Mae cyfryngu teuluol yn ffordd o'ch helpu chi a'ch partner i ddatrys anghytundebau pan fydd eich perthynas yn chwalu. Mae cyfryngwyr yn bobl sydd wedi eu hyfforddi i wrando ar y ddwy ochr, a'ch helpu chi a'ch partner i gytuno ar yr hyn sydd orau ar eich cyfer chi a'r plant. I ddefnyddio'r gwasanaeth hwn mae'n rhaid bod y ddau ohonoch yn fodlon mynd yn wirfoddol. Ni fydd unrhyw benderfyniadau a wneir yno'n rhwymo'n gyfreithiol.
Mae yna ddau brif fath o gyfryngu teuluol ar gael:-
Fe allwch ddefnyddio gwasanaethau cyfryngu teuluol cyn gynted â phosib ar ôl penderfynu gwahanu. Mae cyfryngu'n medru bod yn ddefnyddiol cyn cymryd unrhyw gamau cyfreithiol i annog cydweithrediad rhyngoch chi a'ch partner ac i atal dadleuon rhag gwaethygu. Rydych hefyd yn medru defnyddio cyfryngu teuluol ar ôl i chi wahanu os oes anghytundebau newydd yn dod i'r golwg neu os oes rhai sydd heb eu datrys.
Os cawsoch eich cyfeirio at gyfryngu gan gyfreithiwr, efallai y byddwch yn medru cael help ariannol gyda'r costau.
Am fwy o wybodaeth ar help ariannol gyda chostau cyfryngu teuluol, yng Nghymru a Lloegr, gweler Help gyda chostau cyfreithiol ac yng Ngogledd Iwerddon, gweler Help gyda chostau cyfreithiol.
Yng Nghymru a Lloegr, mae Llinell Gymorth Cyfryngu Teuluol, a ariennir gan y Llywodraeth, yn medru rhoi manylion cyswllt cyfryngwyr teuluol lleol. Dyma fanylion cyswllt y Llinell Gymorth Cyfryngu Teuluol:
Ffôn: 0845 602 6627
E-bost: info@familymediationhelpline.co.uk
Gwefan: www.familymediationhelpline.co.uk
Rydych hefyd yn medru cael gwybodaeth ynghylch cyfryngu teuluol ar wefan ADR Now yn: www.adrnow.org.uk.
Mediation Northern Ireland
83 University Street
Belfast
BT7 1HP
Ffôn: 028 9043 8614
Ffacs: 028 9031 4430
E-bost: info@mediationnorthernireland.org
Gwefan: www.mediationnorthernireland.org
Os ydych yn gofyn i'r llys i wneud penderfyniad ynghylch trefniadau ar gyfer eich plant ar ddiwedd eich perthynas, fel arfer fe fyddan nhw'n gofyn i Adroddwr Plant a Theuluoedd fod yn gysylltiedig.
Mae Adroddwyr Plant a Theuluoedd yn gweithio ar gyfer y Gwasanaeth Cynghori a Chynorthwyo Llys i Blant a Theuluoedd (Cafcass). Maen nhw'n annibynnol i'r Llysoedd ac asiantaethau eraill fel gwasanaethau cymdeithasol, awdurdodau addysg ac iechyd. Maen nhw â chymhwyster mewn gwaith cymdeithasol ac a phrofiad o weithio gyda phlant a theuluoedd.
Fe fydd yr Adroddwr Plant a Theuluoedd yn ceisio eich helpu chi a'ch partner i ddod i'r trefniadau gorau posib ar gyfer eich plant.
Weithiau, fe fydd y llys yn gofyn i chi a'ch partner ac unrhyw rieni eraill sy'n gysylltiedig i gwrdd â'r Adroddwr Plant a Theuluoedd i weld os ydych yn medru sortio pethau heb orfod parhau gyda'r achos llys. Os ydych yn medru dod i ryw drefniant ar y cam yma, fe fydd y barnwr yn medru gwneud gorchymyn i gadarnhau'r hyn a gytunwyd.
Os nad ydych yn medru dod i gytundeb, fe fydd y barnwr yn medru gorchymyn ymhellach y cynhyrchir adroddiad cyn i'r achos fynd ymhellach.
Mae cynlluniau datrys dadleuon yn y llys yn rhad ac am ddim.
Am fwy o wybodaeth ynghylch datrys dadleuon yn y llys a'r Adroddwr Plant a Theuluoedd, yn Lloegr cliciwch ar wefan Cafcass yn: www.cafcass.gov.uk, ac yng Nghymru cliciwch ar www.cafcass.gov.uk/cafcassCymru.htm.
Ymwadiad, hawlfraint a pholisi preifatrwydd, Hawlfraint © Cyngor ar Bopeth. Cedwir pob hawl.
