Chwefror 11 af 2012
Mae'r wybodaeth yma'n berthnasol i Gymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon
Nid cyfreithwyr yw'r unig bobl sy'n gallu darparu cyngor cyfreithiol. Gallech gael help cyfreithiol gan:-
Gallwch weithredu ar eich rhan eich hun mewn trefniadau llys neu, os ydych yn gweithredu ar eich rhan eich hun, gallwch gael ffrind neu gynrychiolydd lleyg i'ch helpu yn y llys.
Os oes angen cyfreithiwr arnoch, dylech ddewis un sydd â phrofiad ym maes perthnasol y gyfraith.
Mae manylion cyfreithwyr ar wefan Cymdeithas yn Gyfraith yn: www.solicitors-online.com, neu rhowch glic ar wefan Y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn: www.justice.gov.uk.
Yng Ngogledd Iwerddon, rhowch glic ar wefan Gwasanaethau Cyfreithiol Gogledd Iwerddon yn: www.nilsc.org.uk.
Dylai asiantaethau cyngor lleol fel canolfannau cyfraith neu Ganolfan Cyngor ar Bopeth hefyd fod yn gallu argymell cyfreithwyr lleol sy'n brofiadol ym maes perthnasol y gyfraith.
Os ydych yng ngorsaf yr heddlu, neu os ydych wedi eich cyhuddo o drosedd lle mae dedfryd o garchar yn bosib, gallwch gael cyngor cyfreithiol rhad ac am ddim o dan gynllun cyfreithwyr ar ddyletswydd.
Nid yw hyn yn dibynnu ar eich amgylchiadau ariannol. Yng Nghymru a Lloegr, fe fydd eich cais yn mynd at Ganolfan Alwadau Cyfreithwyr Amddiffyn. Neu, byddwch yn medru dewis eich cyfreithiwr eich hun ac ni fydd yn rhaid i chi dalu am gyngor os oes cytundeb ganddynt gyda’r Gwasanaeth Amddiffyn Troseddol (CDS). Bydd y Ganolfan Alwadau yn cysylltu â’ch cyfreithiwr ar eich rhan.
Am fwy o wybodaeth ynghylch yr hyn sy’n digwydd os fyddwch chi angen cyngor cyfreithiol mewn gorsaf heddlu yng Nghymru a Lloegr, gweler Pwerau’r Heddlu.
Os ydych mewn llys ynadon neu lys ieuenctid, bydd y trefniadau ar gyfer darparu cyfreithiwr yn amrywio. Yng Ngogledd Iwerddon, Llys Ynadon Belfast yw'r unig lys ynadon gyda chynllun cyfreithiwr ar ddyletswydd.
Am fwy o wybodaeth ynghylch cymorth cyfreithiol mewn achosion troseddol, gweler Help gyda chostau cyfreithiol.
Os ydych angen mwy o wybodaeth ynglyn â chyfreithiwr ar ddyletswydd, dylech gysylltu ag asiantaeth cyngor lleol, fel canolfan gyfraith neu gynghorydd profiadol mewn Canolfan Cyngor ar Bopeth. I chwilio am fanylion eich Canolfan Cyngor ar Bopeth agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar CAB agosaf.
Pan fyddwch wedi dewis eich cyfreithiwr, bydd angen i chi wneud apwyntiad.
Dylech fynd â phob dogfen berthnasol i'r apwyntiad ac efallai y bydd yn ddefnyddiol paratoi rhestr o gwestiynau ar gyfer y cyfreithiwr ymlaen llaw.
Dylech fynd â rhywbeth gyda chi sy’n profi pwy ydych chi, er enghraifft pasbort neu drwydded yrru gyfredol. Dylech holi’r cyfrithiwr ymlaen llaw i weld pa ddogfennau y mae angen i chi fynd â nhw i’r cyfweliad.
Beth ddylech chi ei ddisgwyl gan eich cyfreithiwr
Rhaid i gyfreithwyr ddilyn Cod Ymddygiad proffesiynol. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid iddynt:
Mae Cymdeithas y Gyfraith yn cynhyrchu canllawiau defnyddiol ar ddefnyddio cyfreithiwr ac fe allwch eu gweld ar eu gwefan: www.lawsociety.org.uk. Mae’r canllawiau ar gael mewn Braille, ar dâp sain neu ar Gryno Ddisg – ffoniwch Gymdeithas y Gyfraith ar 0870 606 2555.
Dylech sicrhau eich bod yn deall yr hyn a ddywedodd y cyfreithiwr wrthoch ac ni ddylech fod yn ofn holi cwestiynau.
Yn ystod yr achos, dylai'r cyfreithiwr sicrhau eich bod yn cael eich diweddaru'n gyson ynghylch cynnydd.
Ar ddechrau'r achos, dylai’r cyfreithiwr roi gwybodaeth i chi ynglyn â chost debygol yr achos a sut mae'r costau yn cael eu cyfrifo, er enghraifft, ffi sefydlog, cyfradd yr awr neu ffi canran.
Ymhob achos, dylai’r cyfreithiwr drafod sut fyddwch chi’n talu’r costau a ph’un ai eich bod yn gymwys i gael cymorth cyfreithiol. Os nad yw’r cyfreithiwr yn gwneud gwaith cymorth cyfreithiol, dylai esbonio manteision gwasanaethau cymorth cyfreithiol i chi o hyd, os ydych yn gymwys, a rhoi cyfle i chi fynd at gyfreithiwr sy’n gwneud gwaith cymorth cyfreithiol.
Am wybodaeth ynghylch cymorth cyfreithiol, gweler Help gyda chostau cyfreithiol.
Rhaid i’r cyfreithiwr eich diweddaru chi ynghylch y costau trwy gydol yr achos.
Os yw’r cyfreithiwr yn dal gafael ar eich arian, rhaid iddo ei gadw mewn cyfrif ar wahan i glientiaid. Dylai dalu swm teg a rhesymol o log i chi ar yr arian hwn.
Mewn rhai achosion, efallai y byddwch yn dod i gytundeb amodol neu gytundeb ffi wrth gefn gyda'r cyfreithiwr. Gelwir y rhain yn gytundebau dim llwyddiant, dim tâl neu’n gytundeb dim ennill, dim ffi. Fe fydd y cyfreithiwr yn cymryd eich achos ar y ddealltwriaeth na fydd yn cael tâl os digwydd i chi golli. Ond, os digwydd i chi golli’r achos, efallai y bydd yn rhaid i chi dalu costau’r ochr arall ac, fel arfer, gofynnir i chi gymryd yswiriant allan er mwyn talu am hyn. Mewn cytundeb ffi amodol, os byddwch yn ennill yr achos, fe fydd yn rhaid i chi dalu ffi llwyddiant i’ch cyfreithiwr ar ben eu costau sylfaenol.
Yng Nghymru a Lloegr, am fwy o wybodaeth ynghylch cytundebau ffi amodol, gweler Hawlio iawndal am anaf personol – cytundebau dim ennill, dim ffi, yn y Taflenni ffeithiau cyfreithiol.
Os ydych yn ystyried gwneud cytundeb ffi amodol, mae'n rhaid i chi fod yn glir ynglyn â beth mae amodau'r cytundeb yn ei olygu, a dylech gysylltu â chynghorydd profiadol er enghraifft, Canolfan Cyngor ar Bopeth. I chwilio am fanylion ynglyn â'ch CAB agosaf, gan gynnwys y rhai sy'n medru rhoi cyngor drwy'r e-bost, cliciwch ar arwydd CAB.
Os ydych yn llofnodi cytundeb ffi wrth gefn ac yn ennill eich achos, fe fydd yn rhaid i chi dalu canran o’r iawndal a gewch i’ch cyfreithiwr.
Mae’n anghyfreithlon i’ch cyfreithiwr wahaniaethu yn eich erbyn oherwydd eich anabledd, ailbennu rhywedd, beichiogrwydd a mamolaeth, hil, crefydd neu gred, rhyw a thuedd rhywiol. Mae rheolau proffesiynol y cyfreithwyr hefyd yn dweud na ddylai’ch cyfreithwir wahaniaethu yn eich erbyn oherwydd eich oed.
Rydych yn medru cwyno am eich cyfreithiwr trwy ddefnyddio’u cynllun cwynion mewnol.
Am fwy o wybodaeth ynghylch sut i gwyno yn erbyn cyfreithiwr, gweler y pennawd Cwynion ynghylch cyfreithwyr.
Dylech gael eich bil o fewn cyfnod rhesymol ar ôl i'ch cyfreithiwr orffen y gwaith a wnaeth ar eich rhan, ac fe fydd yn cynnwys tair elfen: treuliau, TAW a ffioedd.
Y treuliau yw'r costau y bu'n rhaid i'r cyfreithiwr eu talu ar eich rhan, er enghraifft, ffioedd y llys a ffioedd bargyfreithwyr.
Mae'r ffioedd yn cynnwys y gwasanaethau proffesiynol a wnaeth y cyfreithiwr ar eich rhan. Os oedd y gwaith yn waith llys, mae'r ffioedd y mae'r cyfreithiwr yn medru eu codi yn ddarostyngedig i reolau llys. Nid oes graddfeydd sy'n rheoleiddio gwaith sydd ddim yn waith llys, ond mae'n rhaid i'r costau fod yn deg ac yn rhesymol. Codir TAW ar y ffioedd ac ar rai o'r treuliau.
Os ydych yn credu bod yn bil yn rhy ddrud, gallwch:-
Gallwch ysgrifennu at y cyfreithiwr yn gofyn am fanylion llawn ynglŷn â sut gafodd rhai o'r costau ar y bil, neu'r cyfan ohonynt, eu cyfrifo. Dylai'r llythyr yma hefyd gynnwys cais am ymateb ysgrifenedig.
Gall Cymdeithas y Gyfraith yng Ngogledd Iwerddon eich cynghori ynglyn â dadlau ynghylch bil cyfreithiwr. Fodd bynnag, yn gyntaf dylech ofyn am gael cyfarfod gyda'r cyfreithiwr ac os ydych yn dal i fod yn anfodlon, gallwch gysylltu ag Adran Tystysgrif Cydnabyddiaeth Cymdeithas y Gyfraith yng Ngogledd Iwerddon yn:-
The Renumeration Certificate Department
The Law Society of Northern Ireland
Law Society House
96 Victoria Street
Belfast
BT1 3GN
Ffôn: 028 9023 1614
Ffacs: 028 9023 2606
Ebost: info@lawsoc-ni.org
Gwefan: www.lawsoc-ni.org
Gellir defnyddio'r weithdrefn hon ar gyfer unrhyw waith a wnaethpwyd gan gyfreithiwr, gan gynnwys gwaith llys, a dywedir eich bod yn cyflwyno cais am asesiad manwl.
Gall y llys archwilio'r bil cyfan, a gall naill ai ei gymeradwyo neu ei leihau. Fe fydd yn rhaid i chi dalu costau pellach er mwyn defnyddio’r weithdrefn hon, ond os yw'r llys yn penderfynu gostwng y bil fwy na phumed ran, ni fyddwch yn talu costau'r asesiad. Mae’n syniad da cael cyngor cyfreithiol cyn i chi geisio am asesiad manwl, oherwydd y risg y bydd yn rhaid i chi dalu costau.
Os ydych yn gofyn am asesiad manwl o fewn un mis i’r dyddiad y derbynioch y bil, mae'n rhaid i'r llys ei asesu. Rhwng un mis a blwyddyn, mae'r llys yn penderfynu p'un ai i gytuno i asesu'r bil ai peidio. Ar ôl blwyddyn, mae'n anarferol iawn i'r llys gytuno.
Ni all y llys asesu’r bil os ydyw wedi cael ei dalu’n llawn fwy na blwyddyn cyn i chi gyflwyno cais am asesiad.
Gallwch ofyn i'r llys archwilio'r bil hyd yn oed os ydych wedi arwyddo cytundeb ffi amodol.
Mae yna daflen wybodaeth ar gael ar gyflwyno cais am asesiad manwl o fil cyfreithiwr, ar wefan Gwasanaeth Llysoedd Ei Mawrhydi yn: www.hmcourts-service.gov.uk.
Os ydych yn cael trafferth i dalu bil cyfreithiwr, efallai y bydd y cyfreithiwr yn mynnu eich bod yn talu ar unwaith. Gallai hefyd godi llog ar fil am waith sydd ddim yn waith llys ar ôl mis. Fodd bynnag, fe allai adael i chi dalu'ch bil mewn rhan-daliadau.
Fel arfer, byddwch angen help cynghorydd profiadol i asesu p’un ai y dylech herio bil cyfreithiwr ai peidio. Rydych yn medru siarad â chynghorydd profiadol, er enghraifft, mewn canolfan Cyngor ar Bopeth. I chwilio am fanylion eich CAB agoaf, gan gynnwys y rhai sy’n medru rhoi cyngor drwy’r e-bost, cliciwch ar arwydd CAB.
Yng Nghymru a Lloegr, rydych hefyd yn medru dod o hyd i gyfreithiwr costau ar wefan Cymdeithas Drafftsmyn Costau Cyfreithiol yn www.alcd.org.uk.
Efallai eich bod yn anfodlon gyda'ch cyfreithiwr am nifer o resymau, er enghraifft, efallai eich bod wedi cael problemau gyda chymorth cyfreithiol a/neu eich bod yn anfodlon gyda chanlyniad yr achos. Ni allwch gwyno ynglyn â'r pethau yma i'ch cyfreithiwr. Fodd bynnag, os nad ydych yn fodlon gyda'r modd y cafodd eich achos ei drîn gan y cyfreithiwr, er enghraifft, oedi, gwahaniaethu neu eich cyfreithiwr yn colli dogfennau neu arian, gallwch wneud cwyn.
Yn gyntaf, rhaid i chi geisio datrys y gwyn trwy drafod y gwyn gyda'ch cyfreithiwr. Mae'n rhaid i bob cwmni cyfreithiwr gael trefn gwyno ysgrifenedig a bydd y cwmni yn dweud wrthoch pwy i gysylltu â hwy os oes gennych broblem gyda'r cyfreithiwr a oedd yng ngofal yr achos. Mae'n rhaid i'r cyfreithiwr roi copi o'r drefn gwyno i chi os ydych yn gofyn amdano.
Os nad yw hyn yn datrys y mater, yng Nghymru a Lloegr dylech gysylltu â'r Ombwdsman Cyfreithiol. Yng Ngogledd Iwerddon, dylech gysylltu â Chymdeithas y Gyfraith Gogledd Iwerddon.
Mae gan yr Ombwdsman Cyfreithiol linell gymorth sy'n medru eich cynghori p’un ai y gall ddelio gyda’ch cwyn ai peidio.
Rhaid i chi gysylltu â'r Ombwdsman Cyfreithiol o fewn chwe mis i’ch cysylltiad diwethaf gyda’ch cyfreithiwr
Dylech roi:
I ddechrau, fe fydd yr Ombwdsman Cyfreithiol yn ceisio dareys eich cwyn yn affurfiol. Os nad yw hyn yn bosib, fe fydd yn ymchwilio i’ch cwyn yn ffurfiol ac fe fyddwch yn cael cyfie i gyflwyno’ch cais yn ysgrifenedig.
Os ydych yn derbyn penderfyniad yr Ombwdsman Cyfreithiol, fe fydd yn derfynol ac fe fyddwch yn rhwym i’r penderfyniad.
Os yw’r Ombwdsman Cyfreithiol yn cytuno bod gwasanaeth eich cyfreithiwr wedi bod yn anfoddhaol, fe fydd yn medru gofyn i’ch cyfreithiwr wneud unrhyw un/rai o’r canlynol:-
Os yw’r cyfreithiwr wedi torri unrhyw reolau ymddygiad broffesiynol, efallai y bydd yr Ombwdsman Cyfreithiol yn cyfeirio’ch cwyn at yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr. Mewn achosion eithafol, gellid disgyblu’r cyfreithiwr neu ddileu ei statws fel cyfreithiwr, ac yna ni fyddai’n medru gweithio fel cyfreithiwr mwyach.
Os yw eich cyfreithiwr wedi bod yn esgeulus neu wedi gwahaniaethu yn eich erbyn, efallai y byddwch yn medru cymryd camau cyfreithiol yn erbyn y cyfreithiwr a chwyno i’r Ombwdsman Cyfreithiol. Fe fydd angen i chi gael cyngor cyfreithiol. Efallai y byddwch yn medru cael cymorth cyfreithiol ar gyfer hyn.
Fe allwch gysyllt â’r Ombwdsman Cyfreithiol yn:
Legal Ombudsman
PO Box 15870
Tamworth
B77 9LE
Ffôn: 0300 555 0333 (Llun-Gwener 8.30yb tan 5.30yp)
Minicom: 0300 555 1777
E-bost: enquiries@legalombudsman.org.uk
Gwefan: www.legalombudsman.org.uk
Mae mwy o wybodaeth ynghylch sut i gwyno ar wefan yr Ombwdsman Cyfreithiol yn: www.legalombudsman.org.uk.
Obwdsman Gwasanaethau Cyfreithiol yng Nghymru a Lloegr
Roedd yr Ombwdsman Gwasanathau Cyfreithiol yn arfer trafod cwynion sydd bellach yn cael eu trafod gan yr Ombwdsman Cyfreithiol. Mae’n parhau i drafod cwynion a gyflwynwyd cyn 6 Hydref 2010.
Os oes cwyn gennych yr oeddech wedi ei chyflwyno cyn 6 Hydref 2010 ac mae wedi cael ei hadolygu gan y Gwasanaeth Cwynion Cyfreithiol, ac rydych yn anhapus â’r canlyniad, fe fydd angen i chi gysylltu â’r Ombwdsman Gwasanaethau Cyfreithiol.
Mae gennych dri mis o ddyddiad y penderfyniad i gwyno.
Fe allwch chi gysylltu â’r Ombwdsman Gwasanaethau Cyfreithiol ar 0300 300 3100 a gofyn am ffurflen gwyno.
Am fwy o wybodaeth ynghylch defnyddio Obwdsman, gweler Sut i ddefnyddio ombwdsman.
Am fwy o wybodaeth ynghylch cymorth cyfreithiol, gweler Help gyda chostau cyfreithiol.
Yng Ngogledd Iwerddon, mae Cymdeithas y Gyfraith Gogledd Iwerddon yn ymchwilio i gwynion yn erbyn cyfreithwyr. Dylech roi cyfle i'ch cyfreithiwr ddelio â'ch cwyn yn gyntaf. I gysylltu â Chymdeithas y Gyfraith, ysgrifennwch at y Prif Weithredwr yn:-
Law Society House
96 Victoria Street
Belfast
BT1 3GN
Ffôn: 028 9023 1614
Ffacs: 028 9023 2606
E-bost: info@lawsoc-ni.org
Gwefan: www.lawsoc-ni.org
Os yw Cymdeithas y Gyfraith Gogledd Iwerddon yn cynnal eich cwyn, efallai y bydd yn gorchymyn i’r cyfreithiwr:
Nid yw Cymdeithas y Gyfraith yn medru gorchymyn i’r cyfreithiwr dalu iawndal i chi. Os nad ydych yn fodlon gyda chanlyniad eich cwyn at Gymdeithas y Gyfraith, gallwch ysgrifennu at yr Arsylwydd Lleyg
The Lay Observer for Northern Ireland
Londonderry House
21 Chichester Street
Belfast
BT1 4JJ
Ffôn: 028 9024 5028
E-bost: a.maclaughlin@btinternet.com
Gwefan: www.layobserveri.com
Yng Nghymru a Lloegr, am fwy o wybodaeth ynghylch dewis cyfreithiwr a/neu fathau eraill o ymgynghorwyr cyfreithiol, rhowch glic ar wefan y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn www.justice.gov.uk.
Yng Ngogledd Iwerddon, ewch at wefan Gwasanaethau Cyfreithiol Gogledd Iwerddon yn www.nilsc.org.uk.
Ymwadiad, hawlfraint a pholisi preifatrwydd, Hawlfraint © Cyngor ar Bopeth. Cedwir pob hawl.
