Mae’r wybodaeth yma’n berthnasol i Gymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon
Yn y wybodaeth yma mae plentyn yn cyfeirio at rywun sy'n iau nag 14 mlwydd oed ac mae person ifanc yn cyfeirio at rywun sy’n 14 oed a throsodd ond sy'n iau na 18 mlwydd oed. Mae rhiant yn cyfeirio at rywun sydd â chyfrifoldeb rhiant.
Gelwir pobl ifanc sydd dros oed gadael ysgol ac yn iau na 18 yn weithwyr ifanc. Mae pobl ifanc yn medru gadael yr ysgol ar Ddydd Gwener olaf mis Mehefin yn ystod y flwyddyn ysgol y maen nhw’n 16 ynddi.
Mae yna gyfreithiau arbennig i warchod hawliau cyflogaeth gweithwyr ifanc. Mae’r rhain yn ymwneud â’ch iechyd a’ch diogelwch, pa waith y medrwch ei wneud, pryd fedrwch chi weithio, a sawl awr fedrwch chi weithio. Mae’r cyfreithiau hyn yn llym iawn a gellir erlyn cyflogwr am eu torri.
Os ydych yn hyn nag oed gadael ysgol ac yn weithiwr, fe fydd hawliau eraill gennych hefyd yn ychwanegol at hawliau gweithwyr ifanc sy’n cael eu trafod isod. Er enghraifft, mae yn erbyn y gyfraith i wahaniaethu yn eich erbyn yn y gwaith oherwydd eich oed.
Am fwy o wybodaeth ynglyn â gwahaniaethu ar sail oed yn y gwaith, gweler Gwahaniaethu ar sail oed yn y gwaith.
Am fwy o wybodaeth ynghylch hawliau eraill sydd gennych yn y gwaith fel gweithiwr, gweler Hawliau sylfaenol yn y gwaith.
Os ydych yn iau na 18, mae'n rhaid i’ch cyflogwr gynnal neu adolygu asesiad risg cyn eich cyflogi, gan roi sylw penodol i’r ffaith eich bod yn ddibrofiad neu eich anaeddfedrwydd a ffactorau eraill a allai beri risg i Iechyd a Diogelwch.
Os ydych yn iau nag oed gadael ysgol, mae'n rhaid i’r cyflogwr roi gwybodaeth i riant am y risgiau a ganfyddwyd yn yr asesiad ac unrhyw fesurau rheoli a osodwyd mewn grym er mwyn amddiffyn eich iechyd a diogelwch yn y gweithle.
Nid oes rhaid i chi gael asesiad iechyd a diogelwch os ydych yn gwneud gwaith tymor byr neu achlysurol mewn busnes teuluol neu mewn tŷ preifat, ac ni ystyrir bod hyn yn niweidiol i chi.
Os ydych yn hyn nag oed gadael ysgol (gweler y pennawd Rheolau cyffredinol ar gyflogaeth) ac yn iau na 18, mae yna gyfyngiadau arbennig ar wneud mathau penodol o waith, sef:
Fe fyddwch chi ond yn cael gwneud y gwaith uchod yn yr amgylchiadau canlynol:
Nid yw’r rheolau hyn yn berthnasol os ydych chi’n gwneud gwaith byr dymor neu waith achlysurol mewn busnes teuluol neu dŷ preifat, ac os na ystyrir bod hyn yn niweidiol i chi.
Ni chaniateir i unrhyw un sy'n iau nag oed gadael ysgol (gweler y pennawd Rheolau cyffredinol ar gyflogaeth) i weithio mewn gwaith heblaw am waith ysgafn. Ni chewch chi wneud gwaith sy’n debygol o fod yn niweidiol i’ch diogelwch, iechyd, datblygiad neu waith a fydd yn effeithio ar eich presenoldeb yn yr ysgol neu gymryd rhan mewn profiad gwaith. Ni chewch weithio:
Efallai hefyd y bydd gan yr awdurdod lleol ble yr ydych chi’n byw rai rheolau ychwanegol, sef deddfau lleol, ynghylch cyflogi plant a phobl ifanc yn eich ardal chi. Dylech holi eich awdurdod lleol os ydych am ddarganfod beth yw’r rhain. Rhaid i ddeddfau lleol sy’n awdurdodi plant a phobl ifanc i weithio mewn masnachu ar y stryd ddweud pa ddiwrnodau, pa oriau, a’r mannau ble y gallant weithio.
Mae angen i gyflogwyr sydd am gyflogi plant neu bobl ifanc sydd o dan oed gadael ysgol gael trwydded gan yr awdurdod lleol. Rhaid i’r cyflogwr ac un o’ch rieni arwyddo’r drwydded.
Mae yna rai rheolau ychwanegol ynghylch cyflogi plant dan 14. Os ydych yn iau na 14, ni chewch weithio o gwbl heblaw am y mathau canlynol o waith:-
Ond, mae pobl ifanc sy’n 13 oed neu’n hyn yn medru gwneud rhai mathau eraill o waith, gan ddibynnu ar ddeddfau lleol yr awdurdod lleol yn eu hardal nhw. Er enghraifft, efallai fod y deddfau lleol yn dweud y gall pobl ifanc 13 neu’n hyn wneud rownd bapur newydd neu y gallwch wneud gwaith ysgafn sydd ddim yn debygol o niweidio iechyd, diogelwch neu ddatblygiad plant.
Os ydych yn hyn na'r oed gadael ysgol (gweler y pennawd Rheolau cyffredinol ar gyflogaeth) ac yn iau na 18 oed, mae’r gyfraith yn dweud na chewch weithio mwy nag wyth awr y dydd, a rhaid i chi beidio â gweithio mwy na 40 awr yr wythnos. Mae’n rhaid i chi gael o leiaf 12 awr o orffwys rhwng pob diwrnod o waith, yn ogystal â dau ddiwrnod gorffwys yn ystod pob wythnos waith. Mae gennych hawl hefyd i egwyl o 30 munud pan fyddwch yn gweithio mwy na phedair awr a hanner. Mae yna rai eithriadau (gweler isod).
Mae yna gyfyngiadau arbennig ar yr oriau y medrwch eu gweithio yn y nos. Fel arfer, ni chewch weithio rhwng 10yh a 6yb. Os ydyw eich cytundeb yn gofyn i chi weithio wedi 10yh, ni chewch weithio rhwng 11yh a 7 yb. Mae yna rai eithriadau ar gyfer pobl sy’n gweithio mewn ysbytai, amaethyddiaeth, mân werthu, gwestai ac arlwyo, siop fara, dosbarthu post/papurau newydd, neu mewn cysylltiad gyda gweithgareddau diwylliannol, artistig, chwaraeon neu hysbysebu. Ni chewch weithio rhwng hanner nos a 4yb, ac eithrio o dan yr amgylchiadau mwyaf eithriadol.
Nid yw’r rheolau yma’n berthnasol yn yr achosion canlynol:-
Os ydych yn cael gweithio yn y nos, rhaid i chi gael asesiad rhad ac am ddim o’ch iechyd a’ch gallu i wneud y gwaith yn gyntaf. Dylid ailadrodd yr asesiad yn rheolaidd.
Ni chewch weithio fwy nag wyth awr mewn unrhyw gyfnod o 24 awr.
Mae yna gyfyngiadau llym ar yr oriau y mae plant a phobl ifanc dan oed gadael ysgol yn cael eu gweithio (gweler y pennawd Rheolau cyffredinol ar gyflogaeth). Ni chewch weithio:-
Os ydych yn iau nag oed gadael ysgol gorfodol gellir ond eich cyflogi ar gyfer galwedigaethau penodol a ganiateir:
Ni ellir cyflogi unrhyw un sy'n iau nag oed gadael ysgol ar gyfer gwaith ar wahân i waith ysgafn, hynny yw, gwaith sy’n debygol o fod yn niweidiol i ddiogelwch, iechyd, datblygiad plentyn, neu waith a fydd yn effeithio ar bresenoldeb y plentyn yn yr ysgol neu gymryd rhan mewn profiad gwaith. Os ydych yn iau na 14 oed rhaid i chi beidio â gweithio:-
Yn ogystal, os ydych yn iau na 15 oed rhaid i chi:
Os ydych yn 15 oed ond nad ydych wedi cyrraedd yr oed gadael ysgol eto rhaid i chi:-
Os ydych yn 13 oed a throsodd, ond o dan oed gadael ysgol rhaid i chi beidio â chael eich cyflogi:
Os ydych yn iau nag oed gadael ysgol, nid oes hawl cyfreithiol gennych i gael gwyliau â chyflog.
Os ydych yn hŷn nag oed gadael ysgol, mae gennych hawl cyfreithiol i wyliau â chyflog yn yr un modd â gweithwyr eraill. Mae gennych hawl i 5.6 wythnos o wyliau â chyflog bob blwyddyn. I gyfrifo sawl diwrnod o wyliau fedrwch chi ei gymryd bob blwyddyn, mae angen i chi luosi 5.6 wrth y nifer o ddiwrnodau yr ydych yn eu gweithio mewn wythnos.
Er enghraifft:
I weld a ydych chi yn hŷn neu’n iau nag oed gadael ysgol, gweler y pennawd Rheolau cyffredinol ar gyflogaeth.
Os ydych yn 16 neu’n hyn (ac yn hyn nag oed gadael ysgol) mae hawl gennych i ennill lleiafswm incwm. Gelwir hwn yn Isafswm Cyflog Cenedlaethol, ac ar gyfer gweithwyr o dan 18 mae’n £3.68 yr awr.
Os ydych yn iau na 16, nid oes hawl gennych i’r Isafswm Cyflog Cenedlaethol.
I weld a ydych chi yn hyn neu’n iau nag oed gadael ysgol, gweler y pennawd Rheolau cyffredinol ar gyflogaeth.
Am fwy o wybodaeth ar yr Isafswm Cyflog Cenedlaethol, gweler Hawliau i gyflog.
Os ydych yn 16 neu’n 17 oed, mae gennych chi hawl wrth amser rhesymol i ffwrdd o’r gwaith i astudio neu i dderbyn hyfforddiant os nad ydych wedi cyrraedd safon benodol mewn addysg neu hyfforddiant eto. Dylech dderbyn cyflog am yr amser i ffwrdd ar y raddfa fesul awr arferol.
Os ydych yn 16 neu’n 17oed, ni ddylai daliwr trwydded eich cyflogi i weithio mewn bar pan ei fod ar agor i werthu neu i yfed alcohol, oni bai fod y gwaith a wneir yn ran o gynllun hyfforddiant cymeradwy. Os bydd y daliwr trwydded yn eich cyflogi o dan yr amodau yma, y daliwr trwydded, ac nid y chi, fydd yn cyflawni trosedd.
Os ydych yn iau na 18 oed, yn gyffredinol bydd angen caniatâd y ddau riant arnoch er mwyn ymuno â’r Lluoedd Arfog. Os yw eich rhieni wedi gwahanu neu wedi ysgaru, dim ond caniatâd y rhiant yr ydych yn byw gyda fydd angen.
Mae gan y Lluoedd Arfog eu cyfyngiadau oedran nhw eu hunain sy’n adlewyrchu’r anghenion recriwtio presennol. Mae manylion ar gael oddi wrth y Swyddfa Gyrfau Lluoedd Arfog perthnasol.
Yng Nghymru a Lloegr, rydych yn medru gwarchod plant ar unrhyw oedran, p'un ai eich bod yn derbyn tâl ai peidio. Yng Ngogledd Iwerddon, rhaid eich bod yn dair ar ddeg, o leiaf. Cewch warchod plentyn o unrhyw oed. Fodd bynnag, os credir bod risg i blentyn oherwydd goruchwyliaeth annigonol, gellir dwyn achos yn erbyn rhieni’r plentyn neu gymryd camau i rhoi’r plentyn mewn gofal.
Os ydych yn hyn nag 16, gellir eich cyhuddo o drosedd os ydych yn ymosod ar blentyn yn eich gofal yn fwriadol, yn ei d/thrin yn wael neu'n gadael y plentyn ar ei b/phen ei hun.
Mae mwyafrif yr undebau llafur yn caniatau i bobl ifanc ymuno yn 16 oed, ond mae rhai yn derbyn aelodau iau.
Am wybodaeth ynglyn â chynlluniau hyfforddiant ar gyfer pobl ifanc, gweler Cynlluniau cyflogaeth y Llywodraeth.
Mae mwy o wybodaeth ynghylch hawliau cyflogaeth ar wefan TheSite.org, sydd wedi'i hanelu'n benodol at oedolion ifanc. Mae'r testunau'n cynnwys cydbwysedd rhwng bywyd a gwaith, bwlio yn y gwaith, pwysedd sy'n gysylltiedig â gwaith a goroesi wedi cael y sac. Os ydych rhwngt16 a 25 oed, rydych yn medru e-bostio cwestiwn ynglŷn â gwaith a materion eraill at askTheSite, a chael ateb personol yn ôl.
Rhowch glic ar: www.thesite.org.
Mae mwy o wybodaeth ynghylch hawliau plant a phobl ifanc mewn mannau eraill yn Adviceguide.
Am wybodaeth ynghylch hawliau cyffredinol plant a phobl ifanc, gweler Hawliau pobl ifanc.
Am wybodaeth ynghylch tai, gweler Pobl ifanc a thai.
Am wybodaeth ynghylch materion teuluol, gweler Pobl ifanc a theulu.
Am wybodaeth ynghylch arian a hawliau defnyddwyr, gweler Pobl ifanc – arian a hawliau defnyddwyr.
Am wybodaeth ynghylch budd-daliadau, gweler Pobl ifanc a budd-daliadau.
Am wybodaeth ynghylch iechyd a materion personol, gweler Pobl ifanc – iechyd a phersonol.
Am wybodaeth ynglyn â'r gyfraith a phobl ifainc, gweler Pobl ifanc a'r gyfraith.
Am wybodaeth ynghylch cludiant, gweler Pobl ifanc – teithio a chludiant.
I ddarllen taflen ynghylch astudio a gweithio, gweler Helpwch eich hun os ydych rhwng 18 a 24.
Ymwadiad, hawlfraint a pholisi preifatrwydd, Hawlfraint © Cyngor ar Bopeth. Cedwir pob hawl.
